So sánh với người khác trên mạng làm người đang theo đuổi việc dài nản vì nó đặt quãng đường thật, có cả ngày tệ, của mình cạnh những khoảnh khắc đẹp nhất đã được chọn lọc của người khác. Phép so sánh đó gần như luôn thua. Cách bớt nản không phải là cấm mình nhìn, mà là đổi cách so: so với chính mình ba tháng trước, so với người đúng điểm xuất phát, và chỉ so khi nó giúp mình học được điều gì.
Bài này nói về một tình huống rất quen: đang luyện đàn được một năm thì lướt thấy một bạn cùng tuổi chơi cả bản khó; đang viết trang riêng được vài chục bài thì thấy người khác vừa có lượng người đọc gấp trăm lần. Bài giải thích vì sao cảm giác đó mạnh, điều bằng chứng nói và chưa nói về mạng xã hội, cách dọn những gì mình xem, và cách biến so sánh từ thứ làm mình bỏ thành thứ giúp mình luyện.
Vì sao so sánh lại mạnh tới vậy
Từ năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đã đưa ra thuyết so sánh xã hội: khi không có thước đo khách quan, con người tự đánh giá bằng cách nhìn người xung quanh. Điều này không xấu; đó là cách ta biết mình đang ở đâu. Vấn đề là trước khi có mạng xã hội, "người xung quanh" là vài chục người quen, với đủ ngày tốt lẫn ngày xấu mà mình được thấy. Giờ đây nó là hàng nghìn người lạ, và mình chỉ thấy phần họ chọn cho mình thấy.
Các nhà nghiên cứu phân biệt so sánh lên, tức so với người hơn mình, và so sánh xuống. So sánh lên có thể truyền cảm hứng khi khoảng cách vừa phải và mình tin là có thể đi tới. Nó làm nản khi khoảng cách quá lớn, khi người kia dường như làm dễ dàng, hoặc khi ta đang ở đoạn yếu nhất của mình. Lướt mạng lúc mệt buổi tối hội tụ cả ba điều kiện xấu đó.
Một điểm cần biết: người được thuật toán đưa lên trước mắt bạn không phải người bình thường trong lĩnh vực đó. Họ thường là những người đã đi rất xa, hoặc có cách trình bày đặc biệt bắt mắt. Cái mình đang thấy không phải là mặt bằng chung mà là phần đỉnh của một phân bố rất rộng.
Bằng chứng nói gì về mạng xã hội và tâm trạng
Nhiều người tin rằng mạng xã hội làm con người buồn bã hơn, và có những nghiên cứu cho thấy dùng nhiều mạng xã hội đi cùng với cảm giác kém hài lòng về bản thân. Nhưng bức tranh không đơn giản như vậy. Phân tích dữ liệu lớn của Amy Orben và Andrew Przybylski năm 2019 trên thanh thiếu niên cho thấy mối liên hệ trung bình giữa thời gian dùng công nghệ số và sức khoẻ tinh thần có thật nhưng rất nhỏ, và các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận nhiều về cách đo và về quan hệ nhân quả.
Điều có vẻ quan trọng hơn tổng thời gian là cách dùng. Một số nghiên cứu gợi ý rằng lướt thụ động, chỉ xem mà không tương tác, liên quan tới cảm giác tiêu cực nhiều hơn so với trò chuyện, chia sẻ với người quen. Bằng chứng này cũng chưa thật chắc chắn, nhưng nó khớp với trải nghiệm của nhiều người: nói chuyện với một người bạn cùng luyện đàn trên mạng khác hẳn việc xem liên tục những video biểu diễn của người lạ.
Rút ra cho người theo đuổi việc dài: không cần bỏ hẳn mạng xã hội, nhưng nên để ý thời điểm và kiểu xem nào làm mình nản, rồi điều chỉnh đúng chỗ đó.
Phép so sánh làm nản và phép so sánh công bằng hơn
Bảng dưới đặt cạnh nhau những phép so sánh hay xuất hiện khi lướt mạng và cách đặt lại chúng cho đúng:
| Phép so sánh hay gặp | Thiếu gì | Cách so công bằng hơn |
|---|---|---|
| Mình học đàn một năm, bạn kia chơi được bản khó | Không biết bạn kia học bao lâu, từ khi nào, mấy giờ một ngày | So bản ghi của mình bây giờ với bản ghi lúc mới học |
| Trang của mình vài chục người đọc, trang kia hàng chục nghìn | Không thấy họ đã viết bao nhiêu năm, có đội ngũ hay không | So với chính trang của mình cùng kỳ năm trước |
| Người cùng tuổi đã chạy giải dài | Không biết sức khoẻ, thời gian rảnh, nền tảng thể thao của họ | So với mục tiêu quá trình mình đã đặt |
| Người khác bán hàng nhỏ mà đông khách | Chỉ thấy ảnh đẹp, không thấy vốn, quan hệ, những tháng ế | So số buổi mình đã làm và điều đã học được |
| Người khác làm có vẻ dễ dàng | Phần khó đã bị cắt khỏi video, bài đăng | Nhớ rằng phần mình thấy là phần đã được chọn |
Cột giữa là phần quan trọng nhất. Gần như mọi phép so sánh trên mạng đều thiếu thông tin về điểm xuất phát, thời gian bỏ ra và hoàn cảnh. Khi thiếu những thứ đó, kết luận rằng mình kém là kết luận không có cơ sở, dù nó cảm thấy rất thật.
Ví dụ: một năm học đàn và một đoạn video
Ví dụ giả định: anh Q., ba mươi ba tuổi, kỹ sư ở Hải Phòng, tự học đàn guitar cổ điển được một năm, mỗi tối ba mươi đến bốn mươi phút. Một tối lướt mạng, anh thấy video một cậu sinh viên chơi trọn một bản nhạc mà anh mới tập được mười ô nhịp. Phần mô tả ghi cậu ấy "tự học". Anh tắt điện thoại, và ba tối sau đó không đụng tới đàn.
Khi bình tĩnh lại, anh thử đọc kỹ hơn những gì cậu sinh viên chia sẻ. Cậu học đàn từ năm mười tuổi, có vài năm học với thầy, sau đó mới tự học tiếp, và mỗi ngày tập hai ba tiếng trong kỳ nghỉ. Không có gì sai trong chữ "tự học", nhưng điểm xuất phát và số giờ khác hẳn. Phép so sánh của anh đặt một năm, mỗi tối nửa tiếng, cạnh hơn mười năm với hàng nghìn giờ.
Anh không bỏ theo dõi kênh đó. Anh đổi cách xem: chỉ xem vào sáng cuối tuần, và mỗi lần xem chú ý một chi tiết kỹ thuật như cách cậu ấy giữ cổ tay ở đoạn chuyển thế bấm. Anh cũng lấy lại bản ghi âm tháng đầu của mình ra nghe. Khoảng cách với cậu sinh viên vẫn còn nguyên, nhưng khoảng cách với chính mình một năm trước thì rất rõ, và đó mới là khoảng cách anh có thể làm gì đó.
Dọn lại những gì mình xem trong một buổi tối
Không cần xoá ứng dụng. Một buổi tối dọn nguồn tin theo cách dưới đây thường đủ làm phần lớn cảm giác nản bớt đi:
- Trong ba ngày, mỗi lần lướt xong thấy nản, ghi lại tên tài khoản hay kênh vừa xem. Không phân tích, chỉ ghi.
- Sau ba ngày, nhìn danh sách. Thường sẽ thấy vài cái tên lặp lại.
- Với những cái tên đó, chọn: tạm ẩn ba mươi ngày, bỏ theo dõi, hoặc giữ nhưng chỉ xem vào một lúc cố định khi đang không mệt.
- Thêm vào danh sách theo dõi vài người đang ở gần trình độ của mình, hoặc chia sẻ cả quá trình chứ không chỉ kết quả. Những người này hay làm mình muốn luyện thay vì muốn bỏ.
- Đặt một quy tắc thời điểm: không lướt mạng về lĩnh vực mình đang theo đuổi ngay trước buổi luyện và ngay trước khi ngủ.
- Sau ba mươi ngày, xem lại danh sách đã ẩn. Có thể vài cái đã xem lại được mà không còn thấy nản.
Mục tiêu không phải là sống trong một cái bong bóng chỉ toàn người kém hơn mình. Mục tiêu là lúc nhìn những người giỏi, mình đang ở trạng thái có thể học từ họ chứ không phải trạng thái chỉ thấy khoảng cách.
Biến so sánh thành thứ giúp mình luyện
So để học, không so để chấm điểm. Khi xem một người chơi đàn giỏi, thay vì nghĩ "mình còn kém xa", hãy hỏi một câu cụ thể: họ đặt tay thế nào, tập đoạn khó ra sao. Một câu hỏi kỹ thuật biến buổi xem từ thứ làm nản thành thứ có thể đem vào buổi luyện.
Tìm hiểu quãng đường của họ. Nhiều người làm lâu năm từng kể về những năm đầu chật vật. Đọc phần đó giúp thấy họ cũng từng ở chỗ mình đang đứng, và khoảng cách là thời gian chứ không phải một thứ năng khiếu bí ẩn.
Chọn một hai người làm mốc gần. Một người đi trước mình một hai năm, không phải mười năm, là mốc tốt nhất. Khoảng cách vừa đủ để thấy đường đi tới, đủ gần để không làm mình choáng.
Ghi lại tiến bộ của chính mình. Thứ chống lại so sánh hiệu quả nhất là bằng chứng về quãng đường mình đã đi. Bản ghi âm, bài viết cũ, số đo cũ là thứ để đặt cạnh những gì thấy trên mạng mỗi khi thấy mình nhỏ bé.
Khi so sánh đi kèm cảm giác nặng nề kéo dài
Thỉnh thoảng thấy chạnh lòng khi lướt mạng là chuyện thường gặp. Nhưng nếu cảm giác thua kém xuất hiện gần như mỗi ngày, lan ra nhiều mặt của đời sống chứ không chỉ việc đang theo đuổi, đi kèm buồn bã kéo dài, khó ngủ, hoặc ý nghĩ rằng mình vô giá trị, đó không còn là chuyện động lực. Lúc này cách dọn nguồn tin vẫn có ích, nhưng không đủ.
Nói với một người tin cậy về cảm giác đó là bước đầu tiên. Nếu nó kéo dài nhiều tuần hoặc ảnh hưởng tới công việc, việc học, các mối quan hệ, hãy cân nhắc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Đây là thông tin chung, không thay cho đánh giá của người có chuyên môn.
Trong những giai đoạn như thế, tạm nghỉ hẳn mạng xã hội vài tuần là lựa chọn nhiều người thấy hữu ích. Mục tiêu đang theo đuổi có thể chuyển về mức duy trì nhẹ, không cần chứng minh gì với ai.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ hẳn mạng xã hội để tập trung theo đuổi mục tiêu không?
Không nhất thiết. Mạng xã hội cũng là nơi tìm thầy, tìm nhóm, học kỹ thuật. Điều cần là biết kiểu xem nào làm mình nản và giới hạn đúng kiểu đó. Nếu thử giới hạn mà không được, tạm nghỉ vài tuần là một phép thử hợp lý.
So sánh với bạn bè ngoài đời có khác so sánh trên mạng không?
Thường ít hại hơn vì mình biết nhiều hơn về hoàn cảnh của họ, thấy cả ngày tốt lẫn ngày xấu. Tuy vậy nếu một người bạn cứ hay kể thành tích làm mình nản, có thể chọn nói về chủ đề khác khi gặp.
Có phải người hay so sánh là người yếu đuối không?
Không. So sánh là cách đầu óc con người tự định vị, ai cũng làm. Khác nhau chỉ ở chỗ người ta nhận ra nó và chọn cách so có ích hay không.
Chia sẻ tiến độ của mình lên mạng có làm người khác nản không?
Có thể có, nếu chỉ đăng kết quả đẹp. Chia sẻ cả những ngày khó, những lần sai, quãng thời gian thật đã bỏ ra là cách giúp người theo dõi có phép so sánh công bằng hơn, và nhiều người thấy cách chia sẻ đó tự nhiên hơn.
Thấy người ít cố gắng hơn mà lại thành công hơn thì nghĩ sao?
Mình hiếm khi biết đủ về người khác để kết luận họ ít cố gắng. Và may mắn, hoàn cảnh, thời điểm đều có thật. Điều trong tay mình chỉ là việc của mình, và kết quả của người khác không làm thay đổi giá trị của việc mình đang làm.