Giai đoạn chững lại là khi làm đều đặn như trước mà kết quả gần như không nhích, thường xuất hiện sau vài tháng đầu tiến nhanh. Nó hay có ba nguyên nhân: việc đã thành tự động nên không còn học thêm, đang luyện đúng thứ mình đã giỏi thay vì thứ còn yếu, hoặc tiến bộ đang diễn ra ở tầng chưa hiện lên phép đo. Mỗi nguyên nhân cần cách xử lý khác nhau, và cũng có lúc đi ngang chỉ cần thời gian.
Người học ngoại ngữ hay gặp nó ở trình độ trung cấp, người chạy bộ gặp sau một năm, người làm việc kinh doanh nhỏ gặp khi doanh thu đứng một chỗ hai ba quý. Bài này giải thích cơ chế, chỉ cách phân biệt chững thật với tiến bộ chưa hiện ra, đưa bảng nguyên nhân và cách gỡ, và một kế hoạch bốn tuần để thử phá thế đi ngang.
Vì sao tiến nhanh rồi lại đi ngang
Giai đoạn đầu của hầu hết kỹ năng có đường tiến bộ dốc vì mọi thứ đều mới: mỗi buổi học thêm vài từ, mỗi tuần chạy xa thêm một đoạn. Càng về sau, phần dễ đã học hết, mỗi bước tiến đòi hỏi nhiều công hơn. Đây là hình dạng quen thuộc của đường cong học tập, và không có gì bất thường.
Nhà nghiên cứu Anders Ericsson, người nổi tiếng với các công trình về luyện tập có chủ đích, mô tả một cơ chế khác: khi một kỹ năng đã đủ dùng, con người có xu hướng làm nó một cách tự động, không còn để ý từng chi tiết. Lái xe là ví dụ quen thuộc; phần lớn người lái nhiều năm không lái giỏi hơn sau năm thứ hai. Nhà báo Joshua Foer, trong cuốn sách năm 2011 về trí nhớ, gọi trạng thái này là "cao nguyên tạm ổn": đủ tốt để không phải nghĩ, nên cũng không tiến thêm.
Cần nói rõ giới hạn: các nghiên cứu của Ericsson chủ yếu trên người luyện tập ở trình độ cao như nhạc công, vận động viên, và về sau có tranh luận về việc luyện tập giải thích được bao nhiêu phần khác biệt giữa người với người. Nhưng ý chính, rằng làm tự động thì ít tiến, khớp với trải nghiệm của rất nhiều người tự học.
Chững thật hay tiến bộ chưa hiện ra
Phép đo có đúng thứ đang thay đổi không? Người chạy bộ có thể không nhanh hơn trong ba tháng nhưng nhịp tim ở cùng tốc độ đã giảm, chạy xong ít mệt hơn. Người học tiếng có thể chưa nói trôi hơn nhưng nghe được nhiều hơn. Thử đo bằng một cách khác trước khi kết luận.
Đã đủ lâu để thấy chưa? Ở trình độ cao hơn, tiến bộ thấy được có thể cần vài tháng thay vì vài tuần. Nếu mới đi ngang ba bốn tuần, có thể chưa phải chững mà chỉ là nhịp tự nhiên chậm lại.
Có đang mệt hoặc thiếu ngủ không? Kết quả sụt hoặc đứng yên trong lúc làm việc căng, ngủ ít, ốm vặt thường không phải chững kỹ năng mà là cơ thể đang thiếu sức. Đo lại sau một tuần nghỉ ngơi đầy đủ.
So với ba tháng trước hay so với tuần trước? Tiến bộ giữa hai tuần liền nhau gần như không thấy được và bị nhiễu bởi tâm trạng, giấc ngủ. So bản ghi âm, bài viết, thời gian chạy của ba tháng trước với hiện tại thì rõ hơn nhiều.
Bảng nguyên nhân chững lại và cách gỡ
Nếu đã qua bốn câu hỏi trên và vẫn thấy đi ngang thật, đối chiếu với bảng dưới để tìm nguyên nhân gần nhất:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Cách gỡ thử trong một tháng |
|---|---|---|
| Buổi luyện dễ chịu, không còn thấy khó | Làm tự động, chỉ ôn lại thứ đã quen | Thêm một phần khó hơn rõ rệt vào mỗi buổi, dù ngắn |
| Luôn tránh một loại bài tập | Luyện thứ mình đã giỏi, né điểm yếu | Dành một nửa buổi cho đúng loại bài đang né |
| Không biết mình sai ở đâu | Thiếu phản hồi | Nhờ một người giỏi hơn xem một buổi, hoặc tự ghi âm, quay lại để đối chiếu |
| Làm đều nhưng luôn ở cùng một mức | Thiếu tăng tải | Tăng một yếu tố nhỏ mỗi tuần: tốc độ, độ dài, độ khó |
| Mệt, ngủ kém, hay ốm vặt | Luyện quá sức, thiếu hồi phục | Giảm khối lượng một tuần, ngủ đủ, rồi đo lại |
| Việc kinh doanh nhỏ đứng một chỗ | Kênh bán đã chạm trần với cách làm hiện tại | Thử một thay đổi nhỏ có đo được, giữ phần còn lại như cũ |
Nguyên tắc chung: mỗi lần chỉ thay đổi một thứ, giữ ít nhất ba bốn tuần, rồi đo. Đổi năm thứ cùng lúc thì dù tiến hay lùi cũng không biết vì đâu.
Kế hoạch bốn tuần để thử phá thế đi ngang
Kế hoạch này dùng được cho hầu hết kỹ năng tự luyện. Giữ nguyên tổng thời gian mỗi tuần, chỉ đổi cách dùng:
- Tuần một: ghi lại chính xác mỗi buổi đang làm gì, bao nhiêu phút cho từng phần. Nhiều người phát hiện ra hai phần ba thời gian là ôn thứ đã thuộc.
- Tuần một, cuối tuần: chọn một điểm yếu cụ thể nhất có thể, ví dụ không phải "nghe kém" mà "không nghe được số khi người ta nói nhanh".
- Tuần hai và ba: dành một phần ba mỗi buổi cho đúng điểm yếu đó, với bài khó hơn mức thoải mái một chút. Thấy mình sai nhiều là đúng hướng.
- Tuần ba: tìm một nguồn phản hồi từ bên ngoài, một người giỏi hơn, một bản ghi để tự nghe lại, một bài kiểm tra.
- Tuần bốn: làm lại phép đo đã dùng trước kế hoạch, cùng điều kiện. Ghi kết quả, kể cả khi chưa nhích.
Nếu sau bốn tuần chưa thấy gì, đó không phải bằng chứng là kế hoạch sai; với kỹ năng ở mức khá, một tháng có thể chưa đủ. Giữ thêm một tháng với cùng điểm yếu. Nếu sau hai tháng vẫn không nhích, lúc đó mới đổi sang điểm yếu khác hoặc tìm người hướng dẫn nghiêm túc hơn.
Ví dụ: năm thứ hai chạy bộ không nhanh thêm
Ví dụ giả định: anh P., ba mươi chín tuổi, bắt đầu chạy bộ để giữ sức. Năm đầu anh đi từ chạy hai cây số đã thở dốc tới chạy mười cây số đều đặn, thời gian mỗi cây số giảm đều mỗi tháng. Sang năm thứ hai, cả năm thời gian gần như đứng yên dù anh vẫn chạy bốn buổi mỗi tuần. Anh bắt đầu nghĩ mình đã tới giới hạn của tuổi.
Khi ghi lại các buổi chạy trong một tuần, anh nhận ra cả bốn buổi đều giống hệt nhau: cùng cung đường, cùng tốc độ vừa phải, cùng độ dài. Cơ thể đã quen với đúng một kiểu tải, nên không có lý do gì để thích nghi thêm. Anh thử đổi một buổi thành buổi chạy chậm và dài hơn, một buổi thành những đoạn ngắn nhanh xen đi bộ, giữ hai buổi như cũ. Tổng thời gian chạy trong tuần không tăng.
Sau hai tháng, thời gian cho mười cây số nhích lên rõ, và quan trọng hơn, anh thấy hết chán vì các buổi không còn giống nhau. Với người mới tăng cường độ, nên tăng từ từ và hỏi người có chuyên môn hoặc bác sĩ nếu có bệnh nền, đau khớp hay tim mạch; ví dụ này không phải giáo án tập.
Những cách phá chững hay làm hại
Tăng gấp đôi khối lượng. Phản xạ đầu tiên khi đi ngang là làm nhiều hơn. Nếu nguyên nhân là làm tự động hay né điểm yếu, làm nhiều hơn theo đúng cách cũ chỉ làm mệt thêm, có khi dẫn tới chấn thương hoặc chán hẳn.
Đổi hết phương pháp sau một tuần. Mỗi lần nghe một cách mới lại đổi toàn bộ, không cách nào được thử đủ lâu để biết có tác dụng không. Một thay đổi cần vài tuần mới thấy.
Mua thêm dụng cụ, khoá học. Dụng cụ mới cho cảm giác đang tiến lên, nhưng nếu vấn đề nằm ở cách luyện thì món đồ mới không chạm tới nó. Hãy chắc rằng thứ định mua giải quyết đúng điểm yếu đã gọi tên.
Tự trách là lười. Đi ngang trong lúc vẫn làm đều đặn không phải chuyện lười. Tự trách chỉ làm buổi luyện nặng nề thêm, trong khi điều cần là tò mò xem cách làm có chỗ nào chưa đúng.
Chững lại trông thế nào ở từng việc
Mỗi loại việc có kiểu đi ngang riêng. Nhận ra đúng kiểu giúp chọn cách gỡ nhanh hơn:
- Ngoại ngữ: hiểu được nhiều nhưng nói vẫn dùng đúng vốn từ và mẫu câu của một năm trước; thường do thiếu phần nói, viết có người sửa.
- Nhạc cụ: đánh được nhiều bài nhưng bài nào cũng ở cùng tốc độ, cùng lỗi ở cùng một chỗ chuyển hợp âm; thường do chơi lại bài cũ thay vì tập riêng đoạn khó.
- Viết: bài nào cũng trôi nhưng na ná nhau về nhịp và cách mở bài; thường do không đọc lại bài cũ một cách phê bình và ít đọc người viết giỏi hơn trong cùng thể loại.
- Vẽ: vẽ nhanh hơn nhưng hình vẫn mắc cùng lỗi tỷ lệ; thường do vẽ theo trí nhớ nhiều mà ít vẽ từ mẫu thật.
- Lập trình tự học: làm theo hướng dẫn thì được, tự làm từ trang trắng thì kẹt; thường do chưa làm dự án riêng không có lời giải sẵn.
Điểm chung của các kiểu trên là người học đang làm nhiều phần mình đã quen và ít phần làm mình lúng túng. Phần lúng túng mới là chỗ còn đất để tiến.
Khi đi ngang là chuyện cần chấp nhận
Không phải giai đoạn chững nào cũng cần phá. Có lúc bạn đang ở mức mình thật sự cần, và không có lý do để đẩy lên nữa. Một người học tiếng để đọc tài liệu công việc, đã đọc được thoải mái, không nhất thiết phải tiếp tục đuổi theo trình độ cao hơn nếu điều đó không còn phục vụ mục tiêu.
Cũng có lúc đi ngang vì đời sống đang chiếm nhiều sức hơn: con nhỏ, việc dồn, người thân ốm. Duy trì được mức hiện tại trong những giai đoạn như vậy đã là một thành quả, không phải thất bại. Tiến bộ sẽ quay lại khi có thêm thời gian và sức.
Với một dự án công khai như trang viết hay kênh video, lượt đọc đi ngang hai ba quý cũng là chuyện nhiều người gặp. Ở đó cách gỡ thường không phải làm nhiều hơn mà là làm khác đi một chút: gom bài cũ thành chuyên đề, sửa lại vài bài nền tảng. Một trang có địa chỉ riêng, nơi bài cũ không trôi đi, thì việc gom và sửa đó mới có chỗ để tích luỹ; ai đang cân nhắc một tên miền cho dự án của mình có thể tham khảo tenmiendangcap.com.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn chững thường kéo dài bao lâu?
Rất khác nhau theo kỹ năng và cách luyện. Có người thoát sau vài tuần khi đổi cách tập, có người đi ngang hàng năm vì vẫn luyện theo cách cũ. Thời gian ít quan trọng hơn việc có thay đổi gì trong cách luyện hay không.
Có nên nghỉ hẳn một thời gian khi bị chững không?
Một tuần nghỉ hoặc giảm tải đôi khi giúp, nhất là khi chững do mệt. Nhưng nghỉ dài không tự giải quyết chuyện làm tự động hay né điểm yếu; quay lại vẫn cần đổi cách luyện.
Học ngoại ngữ bị chững ở trình độ trung cấp thì làm gì trước?
Thường nên chuyển từ tài liệu học sang tài liệu thật trong lĩnh vực mình quan tâm, và tăng phần nói hoặc viết có người sửa. Ở mức trung cấp, nhiều người chủ yếu nghe đọc thụ động nên hiểu tăng nhưng diễn đạt không tăng.
Chững lại có phải dấu hiệu mình không có năng khiếu không?
Gần như ai luyện lâu cũng gặp giai đoạn chững, kể cả người được coi là có năng khiếu. Đi ngang là đặc điểm của quá trình học, không phải một phán xét về khả năng.
Có cần thuê thầy để vượt qua giai đoạn chững không?
Không bắt buộc, nhưng phản hồi từ người giỏi hơn là một trong những cách nhanh nhất. Nếu không có điều kiện thuê, có thể tìm bạn cùng luyện ở trình độ cao hơn, nhóm sinh hoạt, hoặc ghi âm ghi hình để tự đối chiếu.