Khoảng tháng thứ hai đến thứ tư là đoạn nhiều người bỏ nhất khi theo đuổi một việc dài, vì cái mới đã hết mà kết quả rõ ràng thì chưa tới. Hứng khởi ban đầu không giữ được người ta lâu; đến đoạn này, thứ còn lại là việc lặp lại, mệt, và những ngày không thấy mình khá hơn. Chán ở đây là phản ứng bình thường, không phải dấu hiệu chọn sai.
Con số "tháng thứ ba" không phải định luật, mà là cách nói cho đoạn giữa của một chặng mới: với người khác có thể là tuần thứ sáu hay tháng thứ năm. Bài này giải thích vì sao đoạn giữa khó, những câu tự nói hay làm người ta bỏ, và các cách cụ thể để đi qua nó mà không cần tự ép mình bằng ý chí.
Vì sao đoạn giữa khó nhất
Lúc bắt đầu, mọi thứ có sức hút của cái mới: dụng cụ mới, lịch mới, cảm giác đang thay đổi bản thân. Tiến bộ ban đầu cũng nhanh và dễ thấy. Hai thứ đó cùng nâng tinh thần. Sau vài tháng, cả hai đều giảm: việc đã thành quen, và tiến bộ chậm lại như hình dạng tự nhiên của đường cong học tập.
Trong khi đó, đích vẫn còn xa. Một nghiên cứu được nhắc nhiều của Andrea Bonezzi, Miguel Brendl và Matteo De Angelis năm 2011 gợi ý rằng người ta hay chùng lại ở đoạn giữa của một chặng có điểm đầu và điểm cuối rõ: lúc đầu đo mình bằng quãng đã đi, lúc cuối đo bằng quãng còn lại, còn ở giữa thì cả hai đều không đủ kéo. Đây là kết quả trong điều kiện thí nghiệm, không nên coi như quy luật cho mọi người, nhưng nó mô tả khá đúng cảm giác lơ lửng của đoạn giữa.
Thêm vào đó, đoạn giữa thường trùng với lúc đời sống thường ngày quay lại chiếm chỗ. Những tuần đầu, bạn ưu tiên mục tiêu mới; sau vài tháng, việc cơ quan, việc nhà, những cuộc hẹn đã tạm gác bắt đầu đòi lại thời gian. Chán và bận đến cùng lúc, và chúng khuếch đại nhau.
Những câu tự nói hay làm mình bỏ ở đoạn này
"Làm mãi mà chẳng thấy khác gì." Câu này thường sai về mặt dữ kiện, vì so sánh với tuần trước chứ không với lúc bắt đầu. Lấy bản ghi, bài làm, số đo của tuần đầu tiên ra so thì thường thấy khác.
"Chắc mình không hợp với việc này." Ở đoạn giữa, gần như ai cũng thấy không hợp. Cảm giác hợp thường đến muộn hơn, khi đã đủ giỏi để bắt đầu thích phần khó. Đừng dùng cảm giác của tháng thứ ba để phán cho cả chặng.
"Để dịp khác có thời gian thì làm cho tử tế." Dịp khác hiếm khi tới, và việc làm tử tế sau ba tháng nghỉ thường khó hơn việc làm qua loa mỗi tuần.
"Người ta làm được nhanh hơn mình nhiều." So sánh với người khác ở đúng đoạn mình yếu nhất gần như luôn làm mình thua. Bài riêng về so sánh trên mạng có bàn kỹ hơn; ở đây chỉ cần nhận ra câu này khi nó xuất hiện.
"Bỏ một hôm cũng chẳng sao." Đúng, một hôm thì không sao. Nhưng ở đoạn giữa, một hôm dễ thành một tuần. Nếu thấy câu này xuất hiện nhiều lần một tuần, đó là lúc dùng phiên bản tối thiểu thay vì nghỉ trắng.
Thêm biến tấu nhỏ mà không đổi mục tiêu
Chán ở đoạn giữa phần lớn là chán sự lặp lại, nên một chút mới mẻ có thể giúp nhiều mà không cần đổi hướng. Một vài cách:
- Đổi chỗ: học ở thư viện thay vì ở nhà một buổi mỗi tuần, chạy một cung đường khác vào cuối tuần.
- Đổi tài liệu trong cùng trình độ: một bộ bài tập khác, một bài nhạc khác cùng độ khó, một chủ đề viết khác.
- Thêm một thử thách nhỏ có hạn: viết một truyện rất ngắn trong hai tuần, chạy một cung có dốc, đọc một bài báo thật thay vì bài khoá.
- Làm cùng người khác một buổi: tập cùng bạn, học nhóm, gửi bài cho một người đọc.
- Đổi giờ: nếu luôn làm buổi tối khi mệt, thử một buổi sáng sớm cuối tuần.
- Ghép với thứ mình thích: nghe tiếng nước ngoài qua chương trình về chủ đề mình mê, vẽ những thứ mình thực sự muốn vẽ.
Biến tấu khác với bỏ dở để thử cái mới. Biến tấu giữ mục tiêu và nhịp, chỉ đổi bề ngoài. Nếu thấy mình muốn đổi luôn cả mục tiêu vì chán, đợi đến buổi rà soát quý rồi hãy quyết, đừng quyết giữa đoạn giữa.
Dựng một mốc ngắn ngay giữa đoạn trống
Đoạn giữa khó vì thiếu đích gần. Cách thẳng nhất là tạo ra một cái: một mốc nhỏ, đạt được trong ba đến sáu tuần, có thứ cụ thể để làm xong. Với người học đàn, đó có thể là đánh trọn một bài ngắn cho người nhà nghe. Với người học tiếng, đọc hết một truyện ngắn bằng tiếng đó. Với người chạy, hoàn thành một cung đường đẹp mà trước giờ chưa dám thử.
Mốc ngắn tốt có ba điểm: có ngày cụ thể, có kết quả nhìn thấy, và có chút công khai, dù chỉ với một người. Nó không thay thế mục tiêu lớn mà cho đoạn giữa một hình dạng. Đạt được nó thì có một lần ăn mừng thật, thứ mà đoạn giữa hầu như không bao giờ tự có.
Những nghiên cứu về "nguyên lý tiến bộ" của Teresa Amabile và Steven Kramer, dựa trên nhật ký làm việc hằng ngày của nhân viên trong nhiều công ty, ghi nhận rằng cảm giác tiến được một bước nhỏ trong việc có ý nghĩa là một trong những thứ nâng tinh thần làm việc rõ nhất. Bối cảnh đó là công việc ở công ty, không phải mục tiêu cá nhân, nhưng điều rút ra dễ áp dụng: tạo ra những dịp để thấy mình vừa tiến được một bước.
Ví dụ: tháng thứ ba của một lớp vẽ buổi tối
Ví dụ giả định: chị Y., hai mươi bảy tuổi, nhân viên ngân hàng ở Cần Thơ, đăng ký học vẽ ký hoạ hai buổi tối mỗi tuần và tự vẽ thêm ở nhà. Tháng đầu chị vẽ say mê, mỗi tuần thấy nét tay khác đi. Tháng thứ hai bắt đầu là những bài vẽ khối lặp đi lặp lại. Sang tháng thứ ba, chị bắt đầu viện cớ tan làm muộn để nghỉ một buổi, rồi hai buổi.
Khi ngồi nghĩ lại, chị nhận ra không phải chị hết thích vẽ, mà là chán những khối hộp và khối trụ, trong khi lý do chị đi học là muốn vẽ được phố xá quê mình. Chị giữ lớp như cũ, nhưng ở nhà đổi phần tự vẽ thành mỗi cuối tuần ra ngồi vẽ một góc chợ hay bến sông, dùng đúng kỹ năng khối đang học trên lớp. Chị cũng đặt một mốc ngắn: sau năm tuần sẽ có mười bức ký hoạ phố để tặng mẹ một bức.
Đoạn giữa không biến mất, những bài vẽ khối vẫn chán. Nhưng giờ chúng có lý do: chị thấy ngay bài khối hôm thứ ba giúp bức vẽ mái nhà ngày chủ nhật đỡ méo. Biến tấu và mốc ngắn không làm việc dễ hơn, mà làm nó có ý nghĩa trở lại.
Chuẩn bị cho đoạn giữa ngay từ ngày đầu
Biết trước đoạn giữa sẽ tới thì có thể chuẩn bị khi còn đang hứng khởi, lúc mọi việc chuẩn bị đều dễ:
- Viết một lá thư ngắn cho chính mình của ba tháng sau: vì sao bắt đầu, mình hi vọng gì, và một lời nhắc rằng chán ở đoạn này là bình thường.
- Ghi lại mức hiện tại thật cụ thể: một bản ghi âm, một bài viết, một số đo. Đây là thứ để so khi đoạn giữa làm mình nghĩ chẳng có gì thay đổi.
- Lên sẵn danh sách năm biến tấu có thể dùng khi chán: chỗ mới, tài liệu mới, thử thách nhỏ.
- Đặt trước một mốc ngắn rơi vào khoảng tuần thứ tám đến mười hai, có ngày cụ thể.
- Thoả thuận trước với một người cùng mục tiêu hay một người thân rằng sẽ báo cho họ nếu nghỉ quá một tuần.
Các bước này mất chưa tới một giờ vào tuần đầu tiên. Đến tháng thứ ba, khi không còn sức nghĩ ra cách nào, chúng đã nằm sẵn đó.
Giữ nhịp tối thiểu cho những tuần chán nhất
Hạ chuẩn, không hạ tần suất. Thà mười lăm phút năm lần một tuần còn hơn một tiếng một lần. Ở đoạn giữa, giữ được thói quen ngồi xuống quan trọng hơn chất lượng từng buổi.
Cho phép buổi tệ. Không phải buổi nào cũng phải có ích. Một buổi đánh đàn sai liên tục vẫn là một buổi giữ nhịp. Người đi đường dài có rất nhiều buổi như thế.
Đặt việc mở đầu thật nhỏ. Mở sách đúng trang hôm qua, xỏ giày, mở tệp. Phần lớn khó khăn nằm ở hai phút đầu, không phải ở phần còn lại.
Đếm tuần, không đếm ngày. Đánh dấu tuần nào có ít nhất ba buổi. Đếm tuần cho phép vài ngày hỏng mà không thấy như đã đứt chuỗi.
Kết thúc buổi ở chỗ còn muốn làm tiếp. Dừng khi còn hứng một chút, ví dụ giữa một đoạn đang viết hay một bài đang tập dở, làm cho lần ngồi xuống sau dễ hơn. Ngồi vào và biết ngay phải làm tiếp từ đâu đỡ được một nửa sự ngại.
Khi chán không còn là chuyện đoạn giữa
Chán ở tháng thứ ba thường nhẹ dần khi qua được đoạn đó, khi có mốc ngắn đầu tiên, khi tay đã quen hơn. Nếu đã qua năm sáu tháng, đã thử biến tấu, đã có mốc ngắn mà cảm giác chán vẫn nguyên, đó có thể không còn là chuyện đoạn giữa. Có thể mục tiêu không còn hợp, lý do ban đầu đã đổi, hoặc việc này lấy đi thứ quan trọng hơn trong đời sống.
Cũng cần để ý nếu chán không chỉ với việc này mà với gần như mọi thứ, đi kèm mệt mỏi kéo dài, ngủ kém, không còn thấy vui với những việc trước đây vẫn thích. Đó không phải chuyện kỷ luật hay động lực, và không nên cố vượt bằng cách ép mình. Nói chuyện với người thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần là bước nên làm trước mọi kế hoạch luyện tập.
Câu hỏi thường gặp
Chán ở tháng thứ ba có phải là dấu hiệu nên bỏ không?
Thường là không, vì gần như ai cũng chán ở đoạn này. Dấu hiệu đáng cân nhắc dừng là khi đã qua đoạn giữa mà vẫn không muốn, hoặc khi lý do ban đầu đã thay đổi. Quyết định đó nên làm ở buổi rà soát, không giữa một tuần chán.
Có nên đổi sang một môn khác cho đỡ chán không?
Nếu đổi vì chán đoạn giữa, môn mới sẽ có đoạn giữa của nó sau vài tháng. Nhiều người lặp lại vòng này mãi mà không đi sâu được môn nào. Thử biến tấu trong cùng môn trước khi đổi hẳn.
Làm sao phân biệt chán bình thường với kiệt sức?
Chán bình thường thường đi kèm với việc vẫn ổn ở các mặt khác của đời sống và vẫn có lúc thấy vui khi làm. Kiệt sức thường kèm mệt kéo dài, ngủ kém, mất hứng với nhiều thứ cùng lúc. Nếu có các dấu hiệu sau, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia.
Phần thưởng cho mình có giúp vượt đoạn giữa không?
Phần thưởng nhỏ gắn với mốc ngắn có thể giúp, như một bữa ăn ngon sau khi đạt mốc. Nên tránh phần thưởng đi ngược mục tiêu, ví dụ thưởng bằng việc nghỉ tập một tuần.
Đoạn giữa có lặp lại nhiều lần trong chặng nhiều năm không?
Có. Mỗi khi bắt đầu một chặng mới, một trình độ mới hay một dự án mới bên trong mục tiêu lớn, lại có một đoạn giữa. Người theo đuổi lâu không hết chán, họ chỉ quen nhận ra nó và có sẵn cách đi qua.