Chán chính việc mình từng mê thường xảy ra khi việc đó dần chuyển từ thứ mình chọn làm thành thứ mình phải làm: có mục tiêu, có số liệu, có người chờ, có khi có tiền. Niềm vui không mất đi vì mình hết yêu việc đó, mà vì những thứ thêm vào đã che lấp phần làm mình yêu nó. Tìm ra phần bị che lấp và tách nó ra lại thường giúp được nhiều hơn là ép mình làm tiếp.
Một người chụp ảnh cho vui nhận chụp thuê cuối tuần rồi thấy ghét máy ảnh. Một người chạy bộ vì thích cảm giác sáng sớm, chạy giải liên tục rồi thấy mỗi buổi chạy là một bài kiểm tra. Một người viết nhật ký mở trang viết công khai rồi không còn viết được dòng nào cho mình. Bài này giải thích vì sao chuyện đó xảy ra, phân biệt hai kiểu đam mê theo nghiên cứu tâm lý học, và đưa ra những cách cụ thể để lấy lại niềm vui hoặc buông nhẹ nhàng.
Dấu hiệu việc mình từng mê đang thành gánh nặng
Mong buổi làm kết thúc. Trước đây quên giờ khi làm, giờ cứ nhìn đồng hồ. Đây là dấu hiệu rõ nhất và thường đến sớm nhất.
Làm vì sợ, không vì muốn. Sợ mất chuỗi ngày, sợ tụt hạng, sợ người theo dõi quên, sợ bỏ phí công đã bỏ ra. Những nỗi sợ đó là động cơ chính, còn sự háo hức đã vắng.
Không còn làm gì ngoài kế hoạch. Trước đây hay tự thử những thứ lặt vặt, chơi đùa với việc mình thích. Giờ chỉ còn những gì nằm trong kế hoạch, vì không còn hứng làm thêm.
Ghen tị với người mới bắt đầu. Thấy người mới làm với sự hào hứng ngây ngô và nhớ lại chính mình hồi đó, kèm cảm giác đã mất cái gì.
Thấy nhẹ nhõm khi có lý do để nghỉ. Ốm, bận, trời mưa trở thành cái cớ được chào đón. Trước đây chính những lúc đó mình thấy tiếc.
Vì sao một việc từng mê lại thành nghĩa vụ
Một phần lý do nằm ở chỗ ta thêm vào việc đó những thứ vốn không có lúc đầu: mục tiêu thành tích, số liệu người xem, khách hàng, tiền. Mỗi thứ đều có lý do chính đáng, nhưng chúng chuyển trọng tâm từ trải nghiệm sang kết quả. Thuyết tự quyết của Edward Deci và Richard Ryan cho rằng cảm giác tự chủ, tức thấy mình là người chọn làm, là một trong những nguồn của động lực bên trong. Khi việc mình làm bị chi phối bởi lịch hẹn với khách hay con số, cảm giác tự chủ đó có thể giảm.
Một thí nghiệm kinh điển của Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett năm 1973 với trẻ mẫu giáo thường được nhắc ở đây: trẻ thích vẽ, sau khi được hứa thưởng cho việc vẽ, về sau tự vẽ ít hơn trẻ không được hứa thưởng. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh quá mức. Cần lưu ý đây là trẻ em trong bối cảnh thí nghiệm, và các nghiên cứu về sau cho thấy phần thưởng không phải lúc nào cũng làm giảm động lực bên trong; tác động phụ thuộc nhiều vào cách thưởng.
Lý do còn lại đơn giản hơn: làm một việc lặp lại đủ lâu thì cái mới qua đi. Niềm vui của những năm đầu một phần đến từ việc khám phá; khi đã quen, cần tìm những nguồn vui khác, sâu hơn, như cảm giác làm chủ một kỹ thuật khó. Nếu chưa tìm được, khoảng trống đó dễ thành chán.
Đam mê hài hoà và đam mê ám ảnh
Nhà tâm lý học Robert Vallerand và cộng sự từ năm 2003 phân biệt hai kiểu đam mê. Cả hai đều là yêu thích sâu sắc một việc, nhưng cách việc đó nằm trong đời sống thì khác:
| Khía cạnh | Đam mê hài hoà | Đam mê ám ảnh |
|---|---|---|
| Cảm giác khi làm | Tự chọn, thoải mái, tận hưởng | Bị thúc ép từ bên trong, phải làm |
| Khi không làm được | Hơi tiếc, rồi làm việc khác | Bứt rứt, khó chịu, tội lỗi |
| Quan hệ với phần còn lại của đời sống | Cùng tồn tại với gia đình, công việc | Lấn át, gây xung đột |
| Khi gặp thất bại | Buồn nhưng giữ được niềm vui | Lòng tự trọng lung lay theo kết quả |
| Về lâu dài | Thường đi kèm cảm xúc tích cực hơn | Dễ đi kèm kiệt sức, xung đột |
Các nghiên cứu của Vallerand phần lớn dựa trên bảng hỏi tự báo cáo, ở vận động viên, người chơi nhạc, người làm nghề, nên mối liên hệ là tương quan và cần đọc thận trọng. Nhưng khung phân biệt này hữu ích để tự nhìn lại: nhiều người chán việc mình từng mê chính là vì đam mê đã dần trượt từ hài hoà sang ám ảnh, và cảm giác bị thúc ép đã thay cho niềm vui.
Câu hỏi để tìm phần đã làm mất niềm vui
Ngồi một mình, nhớ lại lúc mình mê việc này nhất, rồi trả lời từng câu:
- Hồi đó mình thích nhất phần nào: quá trình làm, cảm giác giỏi lên, được chia sẻ, hay được ở một mình?
- Phần đó bây giờ còn không, hay đã bị thay bằng thứ khác?
- Thứ gì đã được thêm vào từ hồi đó: mục tiêu, số liệu, người chờ, tiền, so sánh?
- Trong những thứ được thêm vào, cái nào làm mình nặng nề nhất khi nghĩ tới?
- Nếu bỏ đi thứ đó, mình có muốn làm lại không?
- Có lúc nào gần đây mình vẫn thấy vui khi làm không? Lúc đó có gì khác?
Câu cuối thường cho manh mối tốt nhất. Hiếm khi niềm vui biến mất hoàn toàn; thường vẫn còn những khoảnh khắc nhỏ, và những khoảnh khắc đó cho biết điều kiện nào giữ được niềm vui cho mình.
Cách lấy lại niềm vui mà không phải bỏ hẳn
Tách riêng một phần để chơi. Giữ phần việc có mục tiêu như cũ nếu cần, nhưng dành riêng một khoảng nhỏ mỗi tuần để làm không mục đích: chụp ảnh không đăng, chạy không đồng hồ, viết không ai đọc. Phần này không được đo, không được kế hoạch.
Bỏ bớt đo đếm. Tắt số liệu một thời gian, bỏ ứng dụng đếm chuỗi ngày, không ghi thành tích. Nhiều người ngạc nhiên vì thấy nhẹ hẳn khi không còn bị con số nhìn.
Đổi vai. Dạy cho một người mới, học một nhánh mới trong cùng lĩnh vực, thử một thể loại khác. Một vai mới đem lại cái mới mà không cần rời xa việc mình yêu.
Trả lại quyền chọn cho mình. Nếu khách hàng, người theo dõi hay lịch hẹn đã chiếm hết, thử giảm bớt cam kết với bên ngoài để có lại những buổi mình tự chọn làm gì.
Nghỉ có chủ đích. Đôi khi chỉ cần xa một thời gian để nhớ lại. Đặt ngày quay lại, rồi để ý xem trong lúc nghỉ mình có nhớ không.
Ví dụ: chụp ảnh từ sở thích thành việc cuối tuần
Ví dụ giả định: anh O., bốn mươi tuổi, làm ở một công ty bảo hiểm, chụp ảnh phong cảnh đã mười năm. Ba năm trước, bạn bè nhờ chụp ảnh cưới, ảnh gia đình, rồi thành việc nhận chụp gần như mọi cuối tuần. Thu nhập thêm có ích, nhưng một ngày anh nhận ra đã hơn một năm anh không chụp một tấm ảnh nào cho mình, và mỗi lần nhìn túi máy ảnh lại thấy mệt.
Khi trả lại những câu hỏi ở trên, anh thấy phần mình yêu nhất là những buổi sáng sớm đi một mình, chờ ánh sáng. Phần làm mình mệt là những buổi chụp phải chiều ý khách và những tối chỉnh ảnh tới khuya. Anh giảm nhận việc xuống hai cuối tuần mỗi tháng, và giữ một buổi sáng mỗi tháng chỉ để đi chụp cho mình, không đăng ảnh đó lên đâu cả.
Sau vài tháng, anh bắt đầu thấy háo hức lại với những buổi sáng đó. Thu nhập thêm giảm đi, đó là cái giá anh chấp nhận. Không phải ai cũng có lựa chọn này khi phần thu nhập đó là cần thiết; khi đó, ít nhất một khoảng nhỏ không phục vụ ai vẫn đáng giữ.
Giữ cho đam mê còn hài hoà ngay từ đầu
Đặt giới hạn trước khi cần. Số giờ tối đa mỗi tuần, ngày không làm, giờ dừng buổi tối. Giới hạn đặt lúc còn đang vui dễ giữ hơn giới hạn đặt khi đã mệt.
Thêm từng thứ một, và để ý. Mỗi lần thêm một yếu tố bên ngoài như mục tiêu, người theo dõi, khách hàng, nên để ý vài tuần xem cảm giác khi làm có đổi không. Phát hiện sớm thì dễ chỉnh.
Giữ những người quen mình không vì việc đó. Bạn bè, gia đình nhìn mình như một con người trọn vẹn, không chỉ qua thành tích trong việc mình theo đuổi. Họ giúp lòng tự trọng không bị buộc chặt vào một việc.
Thỉnh thoảng làm như người mới. Thử một kỹ thuật chưa biết, làm một thứ vụng về, cho phép mình kém. Cảm giác của người mới là thứ nhắc lại vì sao mình bắt đầu.
Khi đã đi qua việc đó
Có những trường hợp, sau khi thử đủ cách, mình nhận ra việc từng mê đã hoàn thành vai trò của nó trong đời mình. Con người thay đổi; điều mê say ở tuổi hai mươi lăm không nhất thiết là điều mê say ở tuổi bốn mươi. Nhận ra điều đó không phải là phản bội bản thân của ngày trước.
Buông một việc từng mê có thể làm mình buồn, như mất một người bạn cũ. Cho mình thời gian để buồn, giữ lại những gì đẹp nhất của những năm đó, và để chỗ trống cho một điều mới đến. Những gì đã học được từ việc đó, sự kiên nhẫn, con mắt, đôi tay, vẫn đi theo mình.
Nếu chán không chỉ với việc này mà với gần như mọi thứ, kèm mệt mỏi kéo dài, ngủ kém, không còn thấy vui với bất cứ gì, thì đó không còn là chuyện một sở thích. Hãy nói với người thân và cân nhắc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần.
Câu hỏi thường gặp
Có nên biến sở thích thành nguồn thu nhập không?
Nhiều người làm được và vẫn giữ niềm vui, nhiều người thì không. Nếu định làm, nên giữ lại một phần làm cho riêng mình, không vì tiền, và để ý những dấu hiệu chán sớm. Biến hoàn toàn sở thích thành việc kiếm sống là quyết định nên cân nhắc kỹ.
Chán việc mình mê có phải vì mình hời hợt không?
Không. Chán thường đến từ hoàn cảnh xung quanh việc đó thay đổi, chứ không phải vì mình thiếu chiều sâu. Người gắn bó sâu nhất với một việc cũng có những giai đoạn chán, và họ thường đi qua bằng cách đổi cách làm.
Làm sao giữ niềm vui khi việc mình thích đã có người theo dõi?
Giữ một phần làm không công khai, không bị đánh giá. Và nhớ rằng mình có quyền thay đổi nhịp, chủ đề, hay tạm nghỉ, với một lời báo đơn giản. Người theo dõi thật sự thường hiểu.
Đam mê ám ảnh có phải là xấu không?
Nó không phải một nhãn để phán xét ai, mà là một cách mô tả quan hệ giữa mình và việc mình yêu. Nhận ra mình đang nghiêng về phía đó là cơ hội điều chỉnh, ví dụ đặt giới hạn thời gian, giữ ngày nghỉ, để việc đó cùng tồn tại với đời sống.
Nghỉ bao lâu thì biết mình còn muốn quay lại?
Thường vài tuần đến vài tháng là đủ để thấy. Nếu trong lúc nghỉ mình nhớ việc, nghĩ tới nó với cảm giác muốn chứ không phải phải, đó là dấu hiệu tốt. Nếu chỉ thấy nhẹ nhõm, có thể đã đến lúc buông hoặc đổi hình thức.