Không có câu trả lời chung cho việc nên kiên trì hay bỏ, nhưng có một cách quyết tốt hơn quyết theo cảm xúc: hỏi mình một loạt câu cụ thể về lý do, tiến bộ, cái giá và lựa chọn khác, vào một lúc bình tĩnh, rồi mới chọn. Có những lúc bỏ là đúng. Câu "đừng bao giờ bỏ cuộc" nghe hay nhưng không phân biệt được người kiên trì với một hướng đúng và người cứ đi tiếp vào một ngõ cụt chỉ vì đã đi quá xa.
Bài này dành cho người đang phân vân với một việc đã theo đuổi nhiều tháng, nhiều năm: một kỹ năng, một dự án riêng, một mục tiêu học tập. Bài đưa ra mười câu tự hỏi, một phép thử đơn giản để vượt qua cái bẫy công sức đã bỏ ra, những lựa chọn nằm giữa tiếp và bỏ, và cách dừng sao cho không mang theo cảm giác thất bại.
Vì sao quyết định này khó hơn nó đáng ra phải khó
Lý do thứ nhất là công sức đã bỏ ra. Nghiên cứu kinh điển của Hal Arkes và Catherine Blumer năm 1985 mô tả hiện tượng chi phí chìm: người ta có xu hướng tiếp tục một việc vì đã đầu tư vào đó, dù điều hợp lý là chỉ xét những gì sắp tới. Ba năm học đàn, hai năm viết truyện, những khoản tiền đã chi đều không quay lại được, dù mình đi tiếp hay dừng. Nhưng cảm giác "bỏ là phí" làm chúng nặng lên quyết định.
Lý do thứ hai là bản dạng. Sau vài năm, việc mình theo đuổi đã thành một phần của cách mình nhìn bản thân: mình là người chạy bộ, người viết, người học tiếng. Dừng lại giống như mất một phần con người mình. Đó là cảm giác thật, nhưng nó không phải lý do để tiếp tục một việc đã hết ý nghĩa.
Lý do thứ ba là văn hoá. Rất nhiều câu chuyện, câu tục ngữ, lời khuyên đều ca ngợi bền chí, và ít câu nào nói về việc buông đúng lúc. Người dừng dễ thấy mình yếu đuối, dù quyết định đó có thể là quyết định trưởng thành nhất của họ.
Bằng chứng nói gì về kiên trì và buông bỏ
Angela Duckworth phổ biến khái niệm "grit", sự kết hợp giữa đam mê và bền bỉ cho mục tiêu dài hạn, và các nghiên cứu của bà cho thấy nó liên quan tới việc trụ lại ở những môi trường khó. Nhưng các phân tích tổng hợp sau đó, như của Marcus Credé và cộng sự năm 2017, cho thấy mối liên hệ giữa grit và thành tích yếu hơn so với cách nó thường được kể, và phần lớn trùng với tính tận tâm vốn đã được nghiên cứu từ lâu. Kiên trì có giá trị, nhưng không phải chìa khoá cho mọi việc.
Ở phía ngược lại, Carsten Wrosch, Michael Scheier, Gregory Miller và cộng sự từ đầu những năm 2000 nghiên cứu khả năng rút khỏi những mục tiêu không còn đạt được. Họ ghi nhận người làm được việc đó, và đặt sức vào mục tiêu mới, thường có sức khoẻ tinh thần và một số chỉ số sức khoẻ thể chất tốt hơn. Các nghiên cứu này dựa nhiều vào bảng hỏi và theo dõi nhóm người cụ thể, nên không nên coi là quy luật tuyệt đối.
Ghép hai hướng lại, điều rút ra khá cân bằng: bền bỉ với một hướng đúng là có ích, buông một hướng không còn khả thi cũng có ích, và kỹ năng quan trọng là phân biệt được hai tình huống.
Mười câu tự hỏi trước khi quyết
Trả lời từng câu bằng vài chữ, viết ra giấy. Không cộng điểm máy móc; nhìn tổng thể xem phần lớn câu trả lời nghiêng về phía nào:
| Câu hỏi | Nghiêng về tiếp | Nghiêng về dừng hoặc đổi |
|---|---|---|
| Lý do ban đầu còn đúng không? | Vẫn còn, có khi rõ hơn | Đã thay đổi hoặc không còn |
| Thước đo riêng có tăng trong một năm qua? | Có, dù chậm | Đứng yên dù đã thử đổi cách |
| Những ngày làm, mình cảm thấy thế nào? | Mệt nhưng có lúc vui, tò mò | Chỉ còn nặng nề, làm vì lỡ rồi |
| Người hiểu việc nói gì? | Thấy có hướng, góp ý cụ thể | Nhiều người cùng thấy vấn đề lớn |
| Cái giá đang trả có chịu được không? | Chịu được, người thân đồng ý | Đang làm hỏng sức khoẻ, tiền, gia đình |
| Hoàn cảnh còn cho phép không? | Còn thời gian, sức | Hoàn cảnh đã đổi hẳn |
| Có lựa chọn khác hấp dẫn hơn không? | Không thật sự | Có, và nó cứ quay lại trong đầu |
| Mình muốn dừng lâu chưa? | Chỉ vài ngày, sau một cú | Nhiều tháng, qua cả lúc tốt lẫn lúc xấu |
| Nếu dừng, năm năm nữa có tiếc? | Có, tiếc nhiều | Có lẽ thấy nhẹ nhõm |
| Nếu một người bạn kể đúng chuyện này, mình khuyên gì? | Đi tiếp, có thể đổi cách | Dừng, hoặc chuyển hướng |
Câu thứ tám đặc biệt quan trọng: muốn dừng sau một cú từ chối hay một tháng chững là phản ứng bình thường và nên đợi. Muốn dừng kéo dài nhiều tháng, qua cả những tuần đang tốt, là tín hiệu đáng nghe hơn nhiều.
Phép thử "nếu bắt đầu từ hôm nay"
Một cách để gỡ cái bẫy chi phí chìm là tưởng tượng mình chưa từng bỏ công vào việc này. Hôm nay, với đúng hiểu biết, hoàn cảnh và sức lực hiện tại, nếu ai đó đề nghị bắt đầu việc này từ con số không, mình có nhận không? Nếu câu trả lời là có, dù biết sẽ khó, thì công sức đã bỏ ra là một lợi thế cho việc mình vẫn muốn làm. Nếu câu trả lời là không, thì lý do duy nhất để tiếp tục có thể chỉ là những năm đã qua.
Phép thử này không phải để quyết thay mình. Có những việc mà câu trả lời "không bắt đầu lại" vẫn đáng đi tiếp, vì đã gần tới đích, hay vì có người đang dựa vào mình. Nhưng nó giúp tách hai câu hỏi hay bị trộn lẫn: việc này có đáng làm không, và mình đã bỏ bao nhiêu vào nó.
Những lựa chọn nằm giữa tiếp và bỏ
Đổi hình thức, giữ hướng. Thôi học trung tâm, chuyển sang tự học với một người kèm. Thôi viết tiểu thuyết dài, chuyển sang truyện ngắn. Nhiều khi thứ cần bỏ là cách làm, không phải cả mục tiêu.
Thu nhỏ thành mức duy trì. Giữ việc đó ở mức nhẹ, không còn là mục tiêu chính, không đòi tiến bộ. Nhiều người thấy giữ ở mức này lâu dài vẫn mang lại niềm vui mà không còn áp lực.
Đặt thêm một hạn thử có điều kiện. Thêm sáu tháng với một thay đổi cụ thể và một tiêu chí rõ: nếu sau sáu tháng thước đo X không tăng, sẽ dừng. Cách này giúp không bỏ vội mà cũng không kéo dài vô hạn.
Chuyển từ mục tiêu thành sở thích. Học đàn để biểu diễn chuyển thành học đàn để chơi cho mình nghe. Bỏ đi phần thành tích, giữ phần niềm vui.
Tạm dừng có ngày xem lại. Khi chưa chắc, tạm dừng hẳn vài tháng và hẹn ngày xem lại thường cho câu trả lời rõ hơn mọi cuộc đắn đo. Nếu trong lúc dừng mà nhớ, mình biết nên quay lại.
Ví dụ: bốn năm viết một cuốn tiểu thuyết
Ví dụ giả định: chị E., ba mươi lăm tuổi, giáo viên ở Huế, đã viết một cuốn tiểu thuyết được bốn năm, sửa lại từ đầu hai lần. Bản thảo gửi cho ba nhà xuất bản đều không có hồi âm. Chị bắt đầu thấy mỗi tối ngồi vào bàn như đi trả nợ.
Khi đi qua mười câu hỏi, chị nhận ra mình vẫn muốn viết, vẫn thấy vui khi một đoạn văn ra đúng ý, nhưng không còn muốn sống cùng câu chuyện cụ thể này nữa. Lý do ban đầu, kể về quê mình, đã được nói khá đủ trong những truyện ngắn chị viết ra bên lề lúc bí. Phép thử "nếu bắt đầu từ hôm nay" cho câu trả lời rõ: chị sẽ không bắt đầu cuốn tiểu thuyết đó, nhưng sẽ bắt đầu một tập truyện ngắn.
Chị cất bản thảo, gom các truyện ngắn lại và viết tiếp theo hướng đó. Chị không coi bốn năm là phí: phần lớn kỹ năng viết, nhân vật, những trang miêu tả quê nhà đều đi theo sang tập truyện. Đây là một kiểu dừng không phải bỏ cuộc, mà là đổi hình dạng của việc mình vẫn muốn làm.
Đặt tiêu chí dừng từ trước, khi đang bình tĩnh
Cách tốt nhất để không phải quyết trong lúc khủng hoảng là quyết trước. Khi bắt đầu một chặng mới hoặc ở buổi rà soát năm, viết ra:
- Giới hạn thời gian: sẽ xem lại nghiêm túc vào thời điểm nào, ví dụ sau hai năm kể từ hôm nay.
- Giới hạn tiền: tổng số tiền tối đa sẵn sàng chi cho việc này trong chặng đó, ghi rõ là ví dụ giả định với hoàn cảnh của mình.
- Giới hạn sức khoẻ: dấu hiệu nào xuất hiện thì phải dừng ngay, như mất ngủ kéo dài, chấn thương lặp lại.
- Giới hạn gia đình: điều gì xảy ra trong nhà thì việc này lùi xuống, như con ốm, người thân cần chăm.
- Tiêu chí tiến bộ: thước đo nào, sau bao lâu, không tăng thì cân nhắc đổi cách hoặc dừng.
Tiêu chí đặt trước không phải luật cứng. Tới lúc chạm vào chúng, mình vẫn có thể chọn đi tiếp, nhưng phải chọn một cách có ý thức, chứ không trôi theo quán tính hay theo cảm xúc của một buổi tối tệ.
Khi đã quyết dừng: dừng cho tử tế với mình
Dừng tử tế bắt đầu bằng việc ghi lại: mình đã làm được gì, học được gì, những người nào đã giúp. Viết vài dòng cảm ơn chính mình cũng không thừa; nhiều năm bền bỉ là điều đáng ghi nhận dù đích không tới. Nếu có người đang dựa vào mình trong việc này, như bạn cùng nhóm hay người học trò nhỏ, hãy báo cho họ rõ ràng và sắp xếp phần việc của họ.
Sau đó, để trống một khoảng trước khi lao vào mục tiêu mới. Thời gian vừa giải phóng rất dễ bị lấp ngay bằng một việc khác, và việc đó thường được chọn vội. Vài tuần nghỉ giúp mình nghe được điều mình thật sự muốn tiếp theo. Những kỹ năng, thói quen, sự bền bỉ đã có vẫn đi theo mình, sang bất cứ việc gì tới sau.
Cũng nên giữ lại một vài thứ từ chặng đã qua: một tác phẩm, một bản ghi, một cuốn sổ. Không phải để níu kéo, mà để sau này nhìn lại thấy rằng những năm đó có thật và đã để lại dấu. Nhiều người, vài năm sau khi dừng, quay lại với việc cũ ở một hình thức khác, nhẹ nhàng hơn, và chính những thứ giữ lại đó giúp họ bắt đầu nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ cuộc nhiều lần có phải là dấu hiệu mình thiếu ý chí không?
Không nhất thiết. Nếu mỗi lần bỏ đều sau khi đã thử nghiêm túc và có lý do rõ, đó là quá trình chọn lọc bình thường. Nếu lần nào cũng bỏ ở đúng đoạn giữa nhàm chán, đó là mẫu hình đáng xem lại, và có thể giải quyết bằng cách chuẩn bị riêng cho đoạn đó.
Có nên hỏi ý kiến người khác trước khi quyết dừng không?
Nên, nhất là người hiểu việc mình làm và người chịu ảnh hưởng từ quyết định. Nhưng quyết định cuối cùng vẫn là của mình. Người ngoài thường thấy rõ hơn phần tiến bộ, còn mình thấy rõ hơn phần cái giá.
Đang gần tới đích mà rất muốn bỏ thì sao?
Gần đích thường là lúc mệt nhất. Nếu thước đo vẫn tăng và cái giá vẫn chịu được, đặt một hạn ngắn để đi nốt thường là lựa chọn ít tiếc nhất. Nếu sức khoẻ đang bị ảnh hưởng, sức khoẻ cần được đặt trước.
Quyết dừng rồi lại tiếc thì có quay lại được không?
Thường được. Kỹ năng không mất hết, và quay lại sau một khoảng nghỉ với lý do rõ hơn đôi khi còn bền hơn trước. Đó là lý do tạm dừng có ngày xem lại là lựa chọn tốt khi chưa chắc.
Kiên trì có phải lúc nào cũng là phẩm chất tốt không?
Kiên trì có ích khi đi theo một hướng đáng đi. Kiên trì với một hướng đã rõ là không còn hợp có thể lấy đi nhiều năm, sức khoẻ và cơ hội khác. Phẩm chất đáng quý hơn là biết lúc nào nên bền và lúc nào nên đổi.