Phương pháp 6 lọ là cách chia mỗi khoản thu nhập ngay khi nhận thành sáu phần theo tỷ lệ cố định, mỗi phần cho một mục đích: chi tiêu thiết yếu, để dành dài hạn, tích luỹ cho khoản lớn, học tập, hưởng thụ và cho đi. Giá trị của nó không nằm ở con số 55 hay 10 phần trăm, mà ở việc biến quyết định "tiêu bao nhiêu" thành một thói quen làm một lần mỗi tháng thay vì nghĩ lại mỗi ngày.
Phương pháp được biết đến rộng rãi qua cuốn Secrets of the Millionaire Mind (2005) của T. Harv Eker, bản tiếng Việt thường gọi là "Bí mật tư duy triệu phú". Bài này không bàn về lời hứa giàu có trong cuốn sách; bài chỉ lấy phần cơ chế hữu ích: cách chia, cách làm cho nó thành nếp nhiều năm, cách chỉnh khi thu nhập thấp hay không đều, và những trường hợp chia lọ gây hại hơn là giúp.
Sáu lọ là gì và tỷ lệ gốc
Bảng dưới là tỷ lệ phổ biến trong bản gốc, kèm cách hiểu dùng được ở Việt Nam. Tên lọ đã được diễn lại theo mục đích, không theo lời hứa:
| Lọ | Tỷ lệ gốc | Dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thiết yếu | 55% | Nhà ở, ăn uống, điện nước, đi lại, học phí con | Lọ này quyết định cả hệ thống có sống được không |
| Để dành dài hạn | 10% | Khoản tích luỹ không đụng tới trong nhiều năm | Bài này không bàn cách dùng khoản này để đầu tư |
| Tích luỹ cho khoản lớn | 10% | Sửa nhà, mua xe máy, thay điện thoại, quỹ đệm | Khác quỹ dự phòng khẩn cấp, nên tách nếu được |
| Học tập | 10% | Sách, khoá học, chứng chỉ, dụng cụ luyện kỹ năng | Là khoản đầu tư vào sức làm việc của chính mình |
| Hưởng thụ | 10% | Đi chơi, ăn ngoài, quà cho mình | Phải tiêu hết trong tháng, đừng tiết kiệm lọ này |
| Cho đi | 5% | Giúp người thân, đóng góp từ thiện, quà biếu | Với nhiều gia đình Việt, lọ này thật ra lớn hơn |
Điều đáng chú ý là lọ hưởng thụ được yêu cầu tiêu hết. Đây là chi tiết thông minh nhất của phương pháp: nó cho phép bạn tiêu mà không áy náy, nên ít có xu hướng "trả thù" bằng những đợt mua sắm lớn sau nhiều tuần nhịn.
Cơ chế phía sau gần với khái niệm kế toán tinh thần (mental accounting) mà nhà kinh tế học Richard Thaler mô tả: người ta đối xử với tiền khác nhau tuỳ theo cái nhãn gắn cho nó. Thường đó bị coi là một thiên kiến làm ta ra quyết định kém. Phương pháp lọ dùng chính thiên kiến ấy theo hướng có lợi: tiền đã dán nhãn "học tập" thì khó bị tiêu vào trà sữa.
Làm thế nào vào ngày nhận lương
Phương pháp chỉ có tác dụng nếu việc chia diễn ra ngay khi tiền về, trước khi có cơ hội tiêu. Quy trình khoảng hai mươi phút mỗi tháng:
- Ghi tổng tiền thực nhận. Tiền về tài khoản, sau thuế và bảo hiểm. Nếu có nhiều nguồn, cộng tất cả.
- Tính số tiền từng lọ theo tỷ lệ của bạn. Ví dụ giả định với mười hai triệu: thiết yếu 6,6 triệu, ba lọ 10% mỗi lọ 1,2 triệu, hưởng thụ 1,2 triệu, cho đi 0,6 triệu.
- Chuyển tiền thật vào chỗ tách biệt. Nhiều ngân hàng cho mở thêm tài khoản phụ hoặc "ngăn" tiết kiệm trong ứng dụng; người dùng tiền mặt có thể dùng phong bì. Điều quan trọng là tiền của các lọ không nằm chung một chỗ với tiền tiêu hằng ngày.
- Ghi số dư từng lọ vào một trang sổ. Một dòng mỗi tháng, sáu cột. Sau một năm, trang sổ cho thấy rõ lọ nào luôn thiếu, lọ nào luôn thừa.
- Không chuyển qua lại giữa các lọ trong tháng. Nếu lọ thiết yếu hụt, ghi lại và điều chỉnh tỷ lệ vào tháng sau, thay vì lấy từ lọ để dành.
Bước thứ năm là chỗ phần lớn người làm lọ thất bại. Rút từ lọ dài hạn "một lần thôi" rất dễ thành thói quen, và khi đó các lọ chỉ còn là cái tên. Nếu tháng nào cũng phải rút, vấn đề nằm ở tỷ lệ, không nằm ở ý chí.
Chỉnh tỷ lệ khi thu nhập thấp
Tỷ lệ 55% cho thiết yếu được thiết kế với giả định thu nhập đủ cao. Với người mới đi làm ở thành phố lớn, lương sáu đến tám triệu, chỉ tiền thuê phòng và ăn uống đã có thể chiếm bảy, tám mươi phần trăm. Ép mình theo tỷ lệ gốc trong trường hợp đó dẫn đến hai kết cục: hoặc nhịn ăn, hoặc rút lọ liên tục rồi bỏ cả phương pháp.
Cách chỉnh hợp lý là giữ đủ sáu lọ nhưng cho phép tỷ lệ nhỏ đi rất nhiều. Ví dụ giả định với lương bảy triệu: thiết yếu 80%, để dành dài hạn 5%, tích luỹ khoản lớn 5%, học tập 4%, hưởng thụ 4%, cho đi 2%. Số tiền ở các lọ nhỏ chỉ vài trăm nghìn, nhưng thói quen chia được giữ, và thói quen ấy mới là thứ cần thiết khi thu nhập tăng lên.
Một nguyên tắc hữu ích: mỗi lần thu nhập tăng, dành một nửa phần tăng thêm cho các lọ không phải thiết yếu, nửa còn lại cho phép mức sống tăng. Ý tưởng này gần với chương trình "Save More Tomorrow" của Richard Thaler và Shlomo Benartzi (công bố năm 2004), trong đó người lao động cam kết trước sẽ dành một phần các lần tăng lương tương lai cho tiết kiệm; tỷ lệ tiết kiệm của người tham gia tăng đáng kể qua vài năm. Cam kết với tiền chưa có dễ hơn nhiều so với cắt từ tiền đang tiêu.
Thu nhập không đều thì chia thế nào
Người làm tự do, bán hàng, nhận hoa hồng có tháng nhiều tháng ít. Chia theo tỷ lệ trên từng khoản thu khiến lọ thiết yếu tháng thấp không đủ sống. Cách làm phổ biến hơn là thêm một tầng đệm: mọi khoản thu đổ vào một tài khoản trung gian, rồi mỗi tháng tự trả cho mình một mức "lương" cố định từ đó, và chia lương ấy theo lọ.
Mức lương tự trả nên dựa trên tháng thu thấp, không dựa trên trung bình. Ví dụ giả định: sáu tháng qua thu từ tám đến hai mươi triệu, trung bình mười bốn triệu. Tự trả mười triệu mỗi tháng; phần dư của tháng cao nằm lại tài khoản trung gian để bù cho tháng thấp. Khi tài khoản trung gian đã đủ đệm cho ba tháng lương, phần dư tiếp theo mới chia thêm vào các lọ dài hạn.
Cách này tốn thời gian chuẩn bị ở đầu, vì cần vài tháng để tích đủ đệm. Trong giai đoạn đó, các lọ dài hạn có thể gần như trống. Đó là cái giá chấp nhận được: một hệ thống chia lọ sống được qua tháng thấp quan trọng hơn một hệ thống đẹp trên giấy nhưng vỡ ngay tháng đầu tiên thu kém.
Những chỗ phương pháp 6 lọ không hợp
Phương pháp hữu ích cho nhiều người nhưng không phải ai cũng nên dùng nguyên bản. Nên cân nhắc lại khi:
- Đang có nợ lãi cao. Để tiền nằm trong lọ để dành với lãi thấp trong khi đang trả lãi thẻ tín dụng cao là lỗ. Trong giai đoạn này, nhiều người gộp các lọ dài hạn thành một lọ "trả nợ" cho đến khi hết nợ lãi cao.
- Chưa có quỹ dự phòng. Một lần ốm hay mất việc sẽ buộc rút sạch mọi lọ. Nên ưu tiên gom quỹ dự phòng trước, tỷ lệ các lọ khác để nhỏ.
- Gia đình có nghĩa vụ hỗ trợ lớn. Gửi tiền về cho bố mẹ, nuôi em đi học có thể chiếm hai ba chục phần trăm thu nhập. Lọ "cho đi" 5% không phản ánh thực tế này; nên tách thành một khoản cố định riêng.
- Người không chịu nổi việc theo dõi nhiều tài khoản. Sáu nơi để tiền là nhiều. Với người dễ rối, bản rút gọn ba lọ (thiết yếu, để dành, tự do tiêu) thường bền hơn.
- Thu nhập quá thấp so với chi phí sống. Khi đã cắt hết những gì có thể cắt mà vẫn thiếu, việc chia lọ không giải quyết được vấn đề. Lúc này ưu tiên là tăng thu nhập hoặc tìm hỗ trợ, không phải chia nhỏ hơn.
Cũng cần nói rõ: phương pháp chia lọ là công cụ giữ kỷ luật, không phải con đường làm giàu. Nó giúp bạn có tiền để dành và có tiền cho mục tiêu; còn tiền để dành dùng vào việc gì, sinh lời ra sao là câu hỏi khác, nằm ngoài phạm vi bài này và cần tìm hiểu từ nguồn chuyên về tài chính.
Giữ thói quen chia lọ qua nhiều năm
Phần lớn người thử chia lọ bỏ sau ba đến sáu tháng. Lý do hay gặp không phải là phương pháp sai, mà là việc chia mỗi tháng dần thành gánh nặng, hoặc một tháng biến cố phá vỡ mọi lọ rồi không ai dựng lại. Ba điều giúp phương pháp sống lâu hơn.
Thứ nhất, tự động hoá phần có thể tự động. Nếu ngân hàng cho đặt lệnh chuyển tiền định kỳ vào ngày sau ngày nhận lương, hãy đặt cho các lọ dài hạn. Việc bạn chỉ còn là nhìn lại, không phải làm lại từ đầu mỗi tháng.
Thứ hai, xem lại tỷ lệ mỗi quý chứ không phải mỗi tháng. Tháng nào cũng sửa tỷ lệ là dấu hiệu bạn đang dùng tỷ lệ để hợp thức hoá chi tiêu. Ba tháng một lần đủ để thấy xu hướng thật.
Thứ ba, khi một tháng vỡ, đừng bỏ cả hệ thống. Tháng sau chia lại như bình thường, kể cả khi các lọ dài hạn đã bị rút trống. Một hệ thống chia tiền có giá trị không phải vì nó chưa bao giờ vỡ, mà vì bạn đã dựng lại nó đủ nhiều lần để nó thành nếp.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải dùng đúng sáu lọ không?
Không. Số lọ và tỷ lệ nên theo hoàn cảnh. Nhiều người dùng ba hoặc bốn lọ và giữ được lâu hơn. Điều cốt lõi là chia ngay khi nhận tiền, tách tiền thật ra những chỗ khác nhau và không rút qua lại tuỳ tiện.
Nên dùng phong bì tiền mặt hay tài khoản ngân hàng?
Tài khoản phụ hoặc ngăn tiết kiệm trong ứng dụng an toàn hơn và dễ tự động hoá. Phong bì tiền mặt hợp với lọ hưởng thụ và chi tiêu hằng ngày vì nhìn thấy tiền vơi đi giúp kiềm chế. Không nên để nhiều tiền mặt ở nhà cho các lọ dài hạn.
Lọ học tập tháng nào không dùng hết thì làm gì?
Cứ để nó tích lại. Nhiều khoản học tập có giá lớn như khoá học dài, kỳ thi chứng chỉ, dụng cụ chuyên dùng. Lọ học tập tích qua vài tháng giúp bạn trả những khoản đó mà không phải rút từ lọ khác.
Vợ chồng nên chia lọ chung hay riêng?
Tuỳ cách hai người quản lý tiền. Một cách phổ biến là lọ thiết yếu và lọ dài hạn chung, lọ hưởng thụ riêng cho mỗi người để không phải giải thích từng khoản tiêu cho mình. Quan trọng là cả hai cùng hiểu và đồng ý với tỷ lệ.
Thu nhập tăng có nên giữ nguyên tỷ lệ cũ?
Không nhất thiết. Khi thu nhập tăng mà chi phí thiết yếu không tăng tương ứng, tỷ lệ thiết yếu nên giảm xuống và các lọ dài hạn tăng lên. Một nguyên tắc dễ nhớ là dành ít nhất một nửa phần tăng thêm cho các lọ không phải thiết yếu.
Đang trả góp điện thoại thì xếp vào lọ nào?
Khoản trả góp đã cam kết nên tính vào chi phí thiết yếu cho đến khi trả xong, vì bạn bắt buộc phải trả. Khi hết trả góp, chuyển đúng số tiền đó sang lọ tích luỹ cho khoản lớn để lần sau mua mà không cần trả góp.