Mục tiêu kết quả nói mình muốn có gì (đỗ kỳ thi, chạy xong cự ly, có mười nghìn người đọc); mục tiêu quá trình nói mình sẽ làm gì đều đặn (luyện bốn buổi mỗi tuần, viết một bài mỗi chủ nhật). Với việc theo đuổi nhiều năm, cần cả hai: kết quả để biết hướng, quá trình để có việc làm mỗi tuần. Chỉ giữ một loại thì sớm muộn sẽ hỏng theo một kiểu đoán trước được.
Tâm lý học thể thao từ lâu phân biệt ba tầng: mục tiêu kết quả (thắng, xếp hạng, phụ thuộc cả người khác), mục tiêu thành tích (con số của chính mình, như thời gian chạy) và mục tiêu quá trình (những gì làm trong lúc tập, như giữ nhịp thở, đặt chân). Cách chia ba tầng này dùng được rất tốt ngoài thể thao. Bài này giải thích từng loại, khi nào dựa vào loại nào, và cách ghép chúng cho một mục tiêu ba đến năm năm.
Ba tầng mục tiêu, nhìn cạnh nhau
Lấy ba mục tiêu phổ biến của người đi làm để thấy ba tầng khác nhau ra sao:
| Loại | Ví dụ học ngoại ngữ | Ví dụ chạy bộ | Ví dụ dự án viết |
|---|---|---|---|
| Kết quả | Đỗ một kỳ thi ngôn ngữ ở mức đủ để đi học | Hoàn thành một giải chạy hai mươi mốt cây số | Có một cộng đồng người đọc trung thành |
| Thành tích | Nghe hiểu một bản tin dài mười phút, ghi lại được ý chính | Chạy mười cây số dưới một mức thời gian tự đặt | Viết được bài một nghìn rưỡi chữ trong hai buổi |
| Quá trình | Năm buổi mỗi tuần, mỗi buổi nghe và chép chính tả hai mươi phút | Ba buổi chạy mỗi tuần, trong đó hai buổi chậm vừa đủ nói chuyện được | Mỗi chủ nhật đăng một bài, tối thứ năm viết nháp |
Tầng kết quả phụ thuộc nhiều thứ ngoài tay mình: đề thi, thời tiết hôm đua, thuật toán của mạng xã hội. Tầng thành tích phần lớn trong tay mình nhưng vẫn lên xuống theo sức khoẻ và hoàn cảnh. Tầng quá trình gần như hoàn toàn trong tay mình. Càng xuống thấp càng kiểm soát được, nhưng cũng càng xa cảm giác "đã đạt được điều gì".
Chỉ giữ mục tiêu kết quả thì hỏng thế nào
Không có việc cho hôm nay. Biết mình muốn đỗ kỳ thi nhưng không biết tối nay phải làm gì. Mỗi buổi phải tự quyết từ đầu, và quyết định lại từ đầu là thứ tiêu hao nhất.
Tâm trạng chạy theo con số bên ngoài. Người viết chỉ đo bằng lượt đọc sẽ vui buồn theo những thứ mình không điều khiển được. Một tuần lượt đọc giảm vì nền tảng đổi cách phân phối có thể khiến họ nghĩ mình viết dở đi.
Đạt xong thì mất hướng. Nhiều người chạy xong giải đầu tiên rồi bỏ chạy luôn. Mục tiêu kết quả có điểm kết thúc; nếu không có thói quen quá trình đỡ phía dưới, đạt được đích cũng là lúc dừng.
Dễ đi đường tắt có hại. Khi chỉ nhìn kết quả, việc tập quá tải trước ngày đua hay học tủ trước kỳ thi trở nên hấp dẫn. Đường tắt có khi đạt được kết quả lần này nhưng làm hỏng nền cho những lần sau.
Chỉ giữ mục tiêu quá trình thì hỏng thế nào
Làm đều nhưng không biết có đi đúng không. Bốn buổi học tiếng mỗi tuần trong hai năm mà vẫn chỉ ôn đi ôn lại phần đã quen. Quá trình đều mà không có phép thử thành tích định kỳ thì rất dễ thành vòng lặp dễ chịu.
Mất cảm giác có ý nghĩa. Những việc nhỏ lặp lại cần một câu trả lời cho "để làm gì". Khi câu đó mờ đi, giữ nhịp thành gánh nặng thay vì thành thói quen.
Dễ đặt quá trình sai. Chọn quá trình mà không đối chiếu với kết quả mong muốn thì có thể làm rất chăm một việc không đưa tới đâu. Ví dụ muốn nói tiếng Anh trôi chảy nhưng quá trình chỉ toàn làm bài ngữ pháp.
Thiếu lúc ăn mừng. Không có mốc thì không có lúc dừng lại công nhận mình đã đi được một đoạn. Người đi đường dài cần những lúc như thế, không phải vì yếu, mà vì đó là lúc nạp lại sức.
Ghép ba tầng cho một mục tiêu nhiều năm
Cách ghép dưới đây dùng được cho hầu hết mục tiêu cá nhân ba đến năm năm. Viết ra một trang, mỗi tầng chỉ vài dòng:
- Viết một mục tiêu kết quả cho cả chặng, chấp nhận rằng nó không hoàn toàn trong tay mình. Đây là cái la bàn.
- Viết hai hoặc ba mục tiêu thành tích theo từng năm, đo được bằng chính mình mà không cần ai chấm: một bài kiểm tra tự làm, một cự ly, một sản phẩm hoàn chỉnh.
- Viết một mục tiêu quá trình cho mỗi tuần: việc gì, mấy buổi, mỗi buổi bao lâu, kèm phiên bản tối thiểu cho tuần bận.
- Đặt lịch thử thành tích: cứ mỗi quý một lần, làm một phép thử nhỏ để xem quá trình có đang đưa mình tới đúng thành tích không.
- Hằng tuần chỉ chấm tầng quá trình: làm đủ hay không. Hằng quý chấm tầng thành tích. Tầng kết quả chỉ nhìn một hai lần mỗi năm.
Nhịp chấm điểm này là phần quan trọng nhất. Người theo đuổi lâu hay mệt vì ngày nào cũng tự hỏi "mình đã tới chưa". Câu hỏi đó chỉ nên đặt theo quý hoặc theo năm; hằng ngày chỉ cần hỏi "hôm nay đã làm phần việc của hôm nay chưa".
Nếu mục tiêu quá trình của bạn là đăng đều một bài mỗi tuần, nên để các bài nằm ở một địa chỉ của riêng mình thay vì chỉ trên mạng xã hội, nơi bài cũ trôi mất sau vài ngày; muốn tìm một tên miền ngắn để làm nhà cho chúng, có thể xem ở tenmiendangcap.com.
Ví dụ đầy đủ: bốn năm tự học lập trình ngoài giờ
Ví dụ giả định: anh T., hai mươi sáu tuổi, làm nhân viên bán hàng, muốn trong bốn năm có thể nhận những việc lập trình web nhỏ để kiếm thêm, rồi có thể chuyển hẳn sang nghề. Mục tiêu kết quả của anh là "có ba khách hàng trả tiền cho việc lập trình trong năm thứ tư". Anh biết điều đó phụ thuộc thị trường và may rủi, nên chỉ nhìn nó mỗi cuối năm.
Mục tiêu thành tích được đặt theo năm: cuối năm một tự làm được một trang web đơn giản chạy được mà không chép từng dòng từ hướng dẫn; cuối năm hai làm xong một ứng dụng nhỏ có đăng nhập và lưu dữ liệu, rồi nhờ một người trong nghề đọc mã; cuối năm ba làm miễn phí hoặc giá rẻ một dự án thật cho một người quen có cửa hàng. Mỗi quý anh tự đặt một bài thử nhỏ, ví dụ dựng lại một trang đã làm trong thời gian ngắn hơn.
Mục tiêu quá trình là bốn buổi mỗi tuần, ba buổi tối mỗi buổi một tiếng và sáng chủ nhật hai tiếng; tuần có đợt khuyến mãi ở cửa hàng thì chỉ giữ buổi chủ nhật. Mỗi tối chủ nhật anh chỉ tự hỏi một câu: tuần này có đủ bốn buổi không, nếu không thì vì sao. Ba tầng này không cần ứng dụng gì phức tạp, chỉ một trang giấy dán cạnh bàn và một cuốn sổ ghi buổi đã làm.
Đổi trọng tâm theo từng giai đoạn của chặng dài
Năm đầu: dồn vào quá trình. Lúc mới bắt đầu, kết quả còn quá xa và thành tích còn thấp đến mức đo ra dễ nản. Đây là lúc nên chấm mình gần như chỉ bằng việc đã làm đủ số buổi hay chưa. Năm đầu thành công là năm thói quen đã đứng được.
Giữa chặng: tăng trọng lượng của thành tích. Khi nhịp đã ổn, quá trình dễ trôi vào chế độ tự động, làm cho có. Lúc này các phép thử thành tích theo quý trở nên quan trọng hơn, vì chúng cho biết thời gian bỏ ra có còn đổi được ra tiến bộ hay không.
Gần đích: nhìn kết quả nhiều hơn, nhưng đừng bỏ quá trình. Sáu tháng cuối, kết quả bắt đầu trong tầm với và đáng được nhìn thường xuyên hơn để chuẩn bị những việc cụ thể như đăng ký thi, tìm khách đầu tiên. Nhưng người bỏ nhịp quá trình ở chặng này hay hụt hơi đúng lúc cần nhất.
Sau khi đạt: giữ quá trình, đổi kết quả. Đạt xong một mục tiêu kết quả, giữ lại mục tiêu quá trình ở mức nhẹ hơn trong vài tháng, rồi đặt kết quả tiếp theo. Cách này tránh cảnh dừng hẳn rồi phải gây dựng lại nhịp từ con số không.
Khi tầng quá trình và tầng kết quả cãi nhau
Sẽ có lúc làm đúng quá trình suốt hai quý mà phép thử thành tích không nhích. Đây là lúc dễ phản ứng sai nhất: hoặc tăng gấp đôi lượng việc, hoặc bỏ luôn. Cả hai thường không phải câu trả lời. Việc đầu tiên là nhìn lại chất lượng của quá trình, không phải số lượng. Bốn buổi học tiếng mỗi tuần có thể đang là bốn buổi nghe thụ động trong lúc làm việc khác.
Việc thứ hai là xem phép thử có đo đúng thứ đang thay đổi không. Có những tiến bộ nằm ở tầng sâu hơn và chưa hiện lên con số: người chạy bộ ba tháng đầu có thể chưa nhanh hơn nhưng tim đã đập chậm hơn ở cùng tốc độ; người học đàn chưa đánh nhanh hơn nhưng tay đã bớt căng. Một phép thử khác có thể thấy được điều mà phép thử cũ không thấy.
Việc thứ ba, nếu hai việc trên không ra gì, là tìm một người đi trước nhìn vào quá trình của mình. Ở nhiều kỹ năng, người ngoài nhìn ra lỗi trong mười phút mà mình tự mò ba tháng không thấy. Chỉ khi cả ba việc đã làm mà vẫn đứng yên, mới nên tính chuyện thay đổi quá trình lớn, hoặc xem lại chính mục tiêu kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu quá trình có giống thói quen không?
Gần giống nhưng không hẳn. Thói quen là thứ làm gần như tự động, còn mục tiêu quá trình là cam kết có chủ ý, có thể chưa thành thói quen. Mục tiêu quá trình giữ đủ lâu thì nhiều phần sẽ thành thói quen, và lúc đó có thể nâng dần độ khó.
Có nên công khai mục tiêu kết quả với mọi người không?
Đó là chuyện riêng của mỗi người, và có nghiên cứu cho thấy nói ra một số loại mục tiêu có thể làm người ta thấy như đã đạt được một phần. Với mục tiêu nhiều năm, nhiều người chọn chỉ chia sẻ mục tiêu quá trình với một hai người đồng hành.
Mục tiêu thành tích nên kiểm tra bao lâu một lần?
Mỗi quý một lần là nhịp hợp với đa số mục tiêu cá nhân. Thử mỗi tuần thì nhiễu quá nhiều, tâm trạng lên xuống theo những dao động không có ý nghĩa. Thử mỗi năm thì phát hiện lệch hướng quá muộn.
Mục tiêu kết quả quá xa so với hiện tại thì có nên hạ xuống không?
Không cần hạ, nhưng nên thêm một mục tiêu kết quả trung gian gần hơn, đạt được trong một đến hai năm. Mục tiêu xa giữ hướng, mục tiêu trung gian giữ niềm tin rằng con đường có thật.
Mục tiêu quá trình nên nặng tới mức nào?
Đủ nhẹ để làm được cả trong tuần tệ nhất, với phiên bản tối thiểu. Nhiều người đặt mục tiêu quá trình theo tuần đẹp nhất của mình rồi thất bại ở mọi tuần bình thường. Tăng dần sau mỗi quý dễ giữ hơn bắt đầu cao rồi cắt.