Khi hoàn cảnh đổi lớn, một mục tiêu nhiều năm có bốn lựa chọn: giữ nguyên, thu nhỏ, tạm dừng có ngày quay lại, hoặc buông. Phần lớn trường hợp, thu nhỏ hoặc tạm dừng có hạn là hợp lý nhất, và cả hai đều không phải là bỏ cuộc. Điều làm hỏng mục tiêu không phải là sự thay đổi, mà là cố giữ kế hoạch cũ như thể không có gì xảy ra, rồi gãy hẳn.
Trên một chặng ba đến năm năm, rất có thể sẽ có ít nhất một biến cố: một đứa con ra đời, một lần mất việc hay đổi việc, một lần chuyển chỗ ở, một đợt ốm của mình hay người thân. Bài này đưa ra cách chọn giữa bốn lựa chọn, những điều chỉnh cụ thể cho từng hoàn cảnh hay gặp, và kịch bản câu hỏi để ngồi xuống với mục tiêu của mình ngay khi đời sống vừa rẽ hướng.
Bốn lựa chọn khi đời sống rẽ hướng
Mỗi lựa chọn hợp với một kiểu thay đổi. Bảng dưới gợi khi nào dùng cái nào và cần làm gì để lựa chọn đó không trôi thành bỏ dở:
| Lựa chọn | Hợp khi | Cần làm ngay | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Giữ nguyên | Thay đổi nhỏ, hoặc chính mục tiêu đang giúp mình đứng vững | Kiểm lại khung giờ, xem có còn đủ không | Tự lừa mình là ổn rồi gãy sau vài tuần |
| Thu nhỏ | Thời gian và sức giảm nhưng vẫn còn một ít | Chuyển mục tiêu sang ngăn duy trì với mức tối thiểu | Thu nhỏ mãi, không bao giờ nâng lại |
| Tạm dừng có hạn | Giai đoạn rất nặng nhưng có điểm kết thúc nhìn thấy được | Ghi ngày xem lại cụ thể và trạng thái hiện tại để quay lại | Không có ngày quay lại nên tạm dừng thành dừng hẳn |
| Buông | Mục tiêu không còn hợp với cuộc sống mới, hoặc lý do ban đầu đã mất | Ghi lại điều đã học được, cảm ơn mình, gạch đi | Buông vội trong lúc khủng hoảng rồi tiếc |
Nguyên tắc chung: trong vòng một hai tuần đầu sau biến cố lớn, không nên chọn buông. Đầu óc lúc đó đang chịu tải và nhìn mọi thứ tối hơn thực tế. Chọn tạm dừng có hạn trước, rồi quyết định thật vào ngày xem lại.
Có con nhỏ: thời gian vỡ vụn, không phải mất hết
Năm đầu tiên có con, nhiều cha mẹ thấy những khung giờ dài một hai tiếng biến mất. Thời gian không mất hết, mà vỡ thành nhiều mảnh mười lăm, hai mươi phút, đến không báo trước: lúc con ngủ trưa, lúc người kia bế, lúc đứng đợi sữa nguội. Mục tiêu muốn sống qua giai đoạn này phải được cắt cho vừa những mảnh đó.
Cách làm thực tế là tách mục tiêu thành những việc làm được trong mười lăm phút, không cần khởi động lâu. Người học ngoại ngữ chuyển sang nghe và nhắc lại; người viết chuyển sang ghi ý và sửa đoạn ngắn thay vì viết chương mới; người tập thể dục chuyển sang bài ngắn ở nhà. Những việc cần khung dài, như viết bản nháp lớn, có thể để dành cho một buổi mỗi tuần mà hai vợ chồng thay nhau giữ con.
Phần quan trọng nhất là thương lượng với bạn đời. Nếu cả hai đều có mục tiêu riêng, nên chia rõ ai được buổi nào, thay vì mỗi người tự giành lúc rảnh. Cũng cần chấp nhận rằng có những tháng không làm được gì, nhất là vài tháng đầu sau sinh, và giấc ngủ của cả nhà quan trọng hơn mọi mục tiêu cá nhân. Một năm làm ở mức tối thiểu không xoá được những năm trước, và nền tảng đó vẫn còn khi con lớn hơn.
Mất việc hoặc thu nhập giảm mạnh
Khi mất việc, câu hỏi đầu tiên là nguồn sống, không phải mục tiêu cá nhân. Mục tiêu nhiều năm không liên quan tới thu nhập nên được chuyển ngay về ngăn duy trì, giữ ở mức nhẹ nhất. Giữ nhẹ có ích, vì một việc đều đặn trong ngày giúp giữ nếp sinh hoạt trong lúc mọi thứ khác đang lung lay; nhưng không nên để nó chiếm thời gian cần cho việc tìm việc, giữ sức khoẻ và gia đình.
Có hai cái bẫy ngược nhau. Cái thứ nhất là dùng mục tiêu cá nhân làm chỗ trốn: dồn hết thời gian vào học đàn hay viết lách để khỏi phải đối diện chuyện tìm việc. Cái thứ hai là đột ngột biến mục tiêu cá nhân thành kế hoạch kiếm sống khi nó chưa sẵn sàng, ví dụ đem hết tiền dự phòng ra mở việc kinh doanh từ một sở thích mới làm được một năm. Quyết định như vậy nên đợi tới khi tình hình tạm ổn, và cần cân nhắc kỹ chuyện tiền, không vay nóng.
Nếu mục tiêu của bạn lại chính là thứ có thể giúp tìm việc, ví dụ chứng chỉ nghề hay ngoại ngữ, thì có thể nâng nó lên ngăn chính trong giai đoạn này. Hãy đặt cho nó một thời hạn ngắn và rõ, ba hoặc sáu tháng, thay vì nhịp nhiều năm như trước.
Chuyển nơi ở, chuyển thành phố
Mất cả môi trường đỡ mình. Chuyển nhà không chỉ mất thời gian dọn dẹp mà còn mất những thứ âm thầm giữ nhịp: con đường chạy quen, lớp học gần nhà, nhóm bạn tập chung, góc bàn quen. Nhiều người ngạc nhiên vì mục tiêu đã giữ hai năm lại gãy đúng sau khi chuyển nhà.
Bốn tuần đầu chỉ dựng lại nhịp. Trong bốn tuần đầu ở chỗ mới, đừng đòi tiến bộ. Mục tiêu duy nhất là tìm lại chỗ, giờ, và con đường cho việc của mình: chỗ ngồi học trong nhà mới, đường chạy quanh khu mới, lớp học mới.
Dựng góc làm việc trước khi dỡ hết đồ. Đặt dụng cụ cho mục tiêu ở chỗ cố định trong nhà mới thật sớm, trước cả khi sắp xếp xong mọi thứ khác. Thứ gì còn nằm trong thùng các-tông thì gần như sẽ không được dùng.
Tìm người cùng mục tiêu ở nơi mới. Chuyển tới thành phố mới là lúc tốt để tìm một nhóm cùng luyện. Không cần thân ngay; chỉ cần một buổi cố định có người khác cùng làm là đủ để giữ một phần nhịp.
Ốm, chấn thương hoặc chăm người thân
Khi ốm hay chấn thương, mục tiêu cá nhân xếp sau việc hồi phục. Với mục tiêu thể chất như chạy bộ, tập luyện, quay lại khi nào và ở mức nào nên theo ý kiến bác sĩ, không theo kế hoạch đã viết. Với mục tiêu không liên quan tới cơ thể, có thể giữ ở mức rất nhẹ nếu thấy nó giúp tinh thần, nhưng không nên coi những ngày không làm là thất bại.
Chăm người thân ốm dài ngày là hoàn cảnh khó nhất, vì nó thường không có điểm kết thúc nhìn thấy được và lấy đi cả thời gian lẫn sức. Ở giai đoạn này, nhiều người buông hẳn mục tiêu và về sau thấy đó là quyết định đúng. Có người giữ lại một việc thật nhỏ, như đọc vài trang hay viết vài dòng mỗi tối, như một khoảng thở riêng. Cả hai đều chính đáng.
Nếu đang chăm người thân mà thấy mình mất ngủ kéo dài, không còn hứng thú với bất cứ thứ gì, hay có những ý nghĩ tiêu cực dai dẳng, đó là lúc cần nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần, không phải lúc lo cho mục tiêu.
Thay đổi tốt cũng làm gãy mục tiêu
Không chỉ biến cố khó mới làm mục tiêu chao đảo. Một công việc mới tốt hơn, một mối quan hệ mới, một lần lên chức cũng đổi lịch sống không kém. Vì là chuyện vui nên người ta ít khi ngồi lại xem mục tiêu cũ còn chỗ không, và ngạc nhiên khi ba tháng sau nhận ra đã bỏ trắng.
Ví dụ giả định: chị L. học vẽ màu nước mỗi sáng sớm trước giờ làm suốt hai năm. Chị chuyển sang chỗ làm mới xa nhà hơn, phải đi từ sáu giờ. Khung sáng sớm biến mất, và vì đang vui với việc mới nên chị không nghĩ tới chuyện tìm khung khác. Bốn tháng sau, hộp màu vẫn nằm nguyên chỗ cũ. Khi ngồi lại, chị chuyển buổi vẽ sang tối thứ ba và sáng chủ nhật, ít hơn trước nhưng đều.
Quy tắc đơn giản: mỗi khi lịch sống đổi, dù vì chuyện vui hay buồn, hãy coi đó là ngày rà soát. Câu hỏi duy nhất cần trả lời là khung giờ cũ của mục tiêu còn không, và nếu không thì khung mới là khi nào.
Quay lại sau một khoảng tạm dừng
Bắt đầu thấp hơn chỗ đã dừng. Sau vài tháng nghỉ, quay lại đúng mức cũ dễ làm mình thấy hụt hơi và nản. Bắt đầu bằng một nửa thời lượng và việc đã quen, hai ba tuần sau mới trở lại mức cũ.
Đọc lại ghi chép lúc dừng. Tờ ghi tình trạng lúc tạm dừng cho biết quay lại từ đâu. Không có nó, nhiều người quay lại từ con số không vì không nhớ đã đi tới đâu.
Chấp nhận phần đã mai một. Kỹ năng giảm khi không dùng là chuyện bình thường, và thường hồi lại nhanh hơn lần học đầu. Vài tuần đầu là để lấy lại, chưa phải lúc đo tiến bộ.
Báo cho người cùng nhà ngày quay lại. Trong lúc tạm dừng, khung giờ cũ thường đã được dùng vào việc khác của cả nhà. Nói trước ngày mình quay lại và khung giờ sẽ dùng giúp tránh va chạm ở tuần đầu, lúc nhịp còn mong manh nhất.
Kịch bản ngồi lại với mục tiêu khi đời sống vừa đổi
Làm sau biến cố khoảng hai đến bốn tuần, khi đã qua đợt rối nhất. Viết ra giấy:
- Viết một câu mô tả điều đã thay đổi: thời gian, tiền, sức, chỗ ở, người cần mình chăm.
- Ước lượng thật thà mỗi tuần giờ còn bao nhiêu giờ cho mục tiêu, và những giờ đó rơi vào lúc nào.
- Đọc lại tờ mục tiêu cũ. Lý do ban đầu còn nguyên không, hay đã thay đổi theo hoàn cảnh?
- Chọn một trong bốn lựa chọn: giữ, thu nhỏ, tạm dừng có hạn, buông. Nếu chưa chắc, chọn tạm dừng có hạn.
- Nếu thu nhỏ: viết mức tối thiểu mới. Nếu tạm dừng: viết ngày xem lại và tình trạng hiện tại để sau này biết quay lại từ đâu.
- Nói với người cùng nhà về lựa chọn đó, nhất là khi nó ảnh hưởng tới thời gian chung.
Bước năm với lựa chọn tạm dừng là bước hay bị bỏ, và là bước đáng giá nhất. Ghi lại đang ở chương mấy, đang tập bài nào, vướng gì, ngày tạm dừng. Khi quay lại sau sáu tháng, tờ giấy đó tiết kiệm cho bạn cả tuần mò lại.
Câu hỏi thường gặp
Tạm dừng bao lâu thì vẫn quay lại được?
Không có giới hạn chung. Nhiều kỹ năng giảm khi không dùng nhưng phục hồi nhanh hơn học từ đầu. Điều quyết định là có ngày xem lại cụ thể và ghi chép về chỗ đã dừng, chứ không phải độ dài của khoảng nghỉ.
Đang có con nhỏ có nên bắt đầu một mục tiêu nhiều năm mới không?
Có thể, nếu nó cắt được thành những phần ngắn và cả nhà đồng ý về thời gian. Nên bắt đầu với nhịp thấp hơn hẳn mức mình nghĩ là được, rồi tăng dần khi con lớn và giấc ngủ cả nhà ổn định hơn.
Mất việc có phải là cơ hội để theo đuổi việc mình thích không?
Có người dùng giai đoạn đó để thử hướng mới và thành công, nhưng thường là khi họ có tiền dự phòng đủ dài và đã chuẩn bị từ trước. Nếu chưa có, nên ưu tiên ổn định thu nhập, giữ việc mình thích ở mức duy trì, rồi tính tiếp.
Làm sao biết mình đang thu nhỏ mục tiêu hợp lý hay chỉ đang lười?
Nhìn vào lý do: nếu khung giờ thật sự đã mất vì hoàn cảnh, thu nhỏ là hợp lý. Nếu khung giờ vẫn còn mà mình dùng vào việc khác, có thể có một trở ngại khác cần gọi tên. Cả hai đều không đáng tự trách, chỉ cần xử lý khác nhau.
Buông một mục tiêu đã theo nhiều năm có phải là phí công không?
Kỹ năng, thói quen và hiểu biết thu được vẫn ở lại. Người từng luyện nhạc cụ ba năm rồi dừng vẫn nghe nhạc khác đi; người từng tập chạy vẫn giữ được sự bền bỉ cho việc khác. Thời gian đó không mất, chỉ là mục tiêu cụ thể đã đổi.