Thiên kiến kẻ sống sót là lỗi rút kết luận chỉ từ những trường hợp còn lại sau một quá trình sàng lọc, trong khi bỏ qua những trường hợp đã biến mất. Với chuyện thành công, nó có nghĩa là: ta nghe người thắng kể họ đã kiên trì thế nào, nhưng không nghe hàng nghìn người cũng kiên trì y hệt mà không thắng, vì họ không được phỏng vấn, không viết sách, không lên báo. Từ đó ta dễ tin rằng kiên trì đủ là sẽ tới, rồi tự trách khi mình chưa tới.
Bài này không bàn khái niệm ở góc thống kê, mà ở góc người đang theo đuổi một việc dài: đọc chuyện thành công thế nào để học được thứ có ích, không bị lừa bởi phần may mắn, và không biến những câu chuyện đó thành cây roi quất vào chính mình.
Câu chuyện máy bay quay về và bài học cho người đọc tiểu sử
Ví dụ kinh điển về thiên kiến này gắn với nhà thống kê Abraham Wald trong Thế chiến thứ hai. Khi xem các máy bay ném bom quay về với vết đạn, người ta định gia cố những chỗ có nhiều vết đạn nhất. Wald chỉ ra điều ngược lại: những máy bay bị bắn vào chỗ khác đã không quay về được, nên chính những chỗ không có vết đạn trên máy bay sống sót mới là chỗ cần gia cố. Câu chuyện này được kể lại nhiều với các chi tiết khác nhau, nhưng ý cốt lõi rất rõ.
Đọc tiểu sử người thành công giống như nhìn những chiếc máy bay quay về. Bạn thấy họ đã làm gì, nhưng không thấy những người làm điều tương tự đã rơi ở đâu. Một người bỏ học đại học rồi lập công ty lớn trở thành câu chuyện nổi tiếng; rất nhiều người bỏ học rồi gặp khó khăn kéo dài không trở thành câu chuyện nào cả.
Vấn đề không nằm ở việc những câu chuyện thành công là sai. Chúng thường là thật. Vấn đề nằm ở chỗ chúng là một mẫu bị chọn lọc, và mẫu bị chọn lọc không cho biết cách làm nào thật sự làm tăng khả năng thành công.
Những kết luận sai thường rút ra từ chuyện thành công
"Họ kiên trì nên họ thành công." Kiên trì có thể là điều kiện cần trong nhiều trường hợp, nhưng không phải điều kiện đủ. Những người kiên trì mà không thành công không có mặt trong câu chuyện, nên ta không biết kiên trì giải thích được bao nhiêu phần.
"Họ liều nên họ thắng." Câu chuyện người đặt cược tất cả rồi thắng nghe hấp dẫn; người đặt cược tất cả rồi mất trắng thì không ai mời lên sân khấu. Liều có thể là lý do thắng, cũng có thể chỉ là lý do được kể.
"Họ không cần bằng cấp, mình cũng không cần." Một vài trường hợp nổi bật không cho biết điều gì xảy ra với đa số. Muốn quyết định về con đường của mình, cần nhìn vào những người giống mình nhiều nhất, không phải những người nổi bật nhất.
"Bí quyết của họ là thói quen dậy sớm." Người thành công có hàng trăm thói quen; câu chuyện chỉ chọn vài thói quen dễ kể. Rất nhiều người dậy sớm mỗi ngày mà không ai viết sách về họ.
"Họ đã thất bại nhiều lần, nên thất bại là dấu hiệu sắp thành công." Thất bại có thể là bài học, nhưng không phải tấm vé. Nhiều người thất bại nhiều lần rồi dừng hẳn, và đó có khi là quyết định đúng.
Vì sao chuyện thành công làm người đi đường dài nản thay vì hăng hái
Đọc nhiều chuyện thành công có tác dụng ngắn hạn là truyền cảm hứng. Nhưng với người đang ở giữa một chặng dài, nó còn có tác dụng ngầm: đặt bạn cạnh một phiên bản đã được biên tập của người khác. Bạn thấy họ đi từ khó khăn tới thành tựu trong vài trang sách, còn bạn đã ba năm vẫn chưa thấy gì. So sánh đó không công bằng, vì câu chuyện của họ đã lược bỏ những năm nhạt nhẽo nhất.
Mạng xã hội làm chuyện này nặng hơn. Mỗi ngày bạn thấy những người cùng tuổi, cùng nghề đăng thành tích, và không thấy những người cùng tuổi, cùng nghề đang loay hoay như bạn. Bức tranh bạn nhận được bị lệch hệ thống về phía thành công.
Hiểu thiên kiến kẻ sống sót giúp đặt lại tỉ lệ. Nếu bạn đang chậm hơn những gì mình đọc, có khả năng bạn đang ở mức bình thường của số đông, chỉ là số đông không được kể lại.
Đọc chuyện thành công như người học: câu hỏi nên đặt
Không cần ngừng đọc chuyện thành công. Chỉ cần đọc với một bộ câu hỏi để tách phần học được khỏi phần may mắn và phần biên tập:
| Câu hỏi | Vì sao hỏi | Điều nên giữ lại |
|---|---|---|
| Những người khác làm giống vậy thì sao? | Để biết cách làm này phổ biến đến đâu và tỉ lệ thành công thật | Chỉ giữ cách làm có vẻ hợp với cả những người không nổi tiếng |
| Họ có điều kiện gì mà mình không có? | Tiền, mạng lưới, thời điểm, gia đình hỗ trợ | Phần nào lặp lại được trong điều kiện của mình |
| Câu chuyện bỏ qua những năm nào? | Phần nhạt nhẽo thường bị lược | Nhịp làm việc thật trong những năm đó |
| May mắn đóng góp bao nhiêu? | Gặp đúng người, đúng lúc, đúng thị trường | Đừng sao chép một cú may mắn |
| Ai kể câu chuyện và vì sao? | Người kể có thể đang bán sách, khoá học, sản phẩm | Thận trọng với câu chuyện đi kèm lời mời mua |
Câu hỏi cuối đặc biệt quan trọng. Nhiều câu chuyện thành công được kể như một phần của việc bán một khoá học làm giàu hay một mô hình kinh doanh. Khi câu chuyện kết thúc bằng lời mời bỏ tiền, đó là lúc nên dừng lại kiểm chứng kỹ nhất.
Tìm câu chuyện của những người không nổi tiếng
Cách bù cho thiên kiến kẻ sống sót là chủ động tìm phần dữ liệu bị thiếu, những người đi cùng con đường mà không thành câu chuyện lớn:
- Nói chuyện với người đi trước ở mức bình thường, không phải người đứng đầu ngành: người mở tiệm nhỏ năm năm, người tự học vẽ mười năm, người chạy bộ bình thường mười lăm năm.
- Đọc những bài viết về dự án đã đóng cửa, những tổng kết thất bại mà một số người làm nghề chia sẻ công khai.
- Hỏi tỉ lệ thay vì hỏi tấm gương: trong những người bắt đầu như mình, bao nhiêu người còn làm sau ba năm.
- Tham gia cộng đồng người đang làm, nơi người ta kể cả chuyện khó, không chỉ chuyện thành.
- Ghi lại hành trình của chính mình, kể cả phần nhạt; một ngày nó là câu chuyện bình thường có ích cho người khác.
Những câu chuyện bình thường ít truyền cảm hứng hơn, nhưng cho bạn một bức tranh đúng hơn về những gì đang chờ phía trước, và điều đó giúp bạn bền hơn khi gặp những năm khó.
Kiên trì vẫn đáng, nhưng với kỳ vọng đúng
Hiểu thiên kiến kẻ sống sót không có nghĩa là bỏ cuộc vì thành công là xổ số. Phần lớn những việc đáng theo đuổi đường dài, như luyện một kỹ năng, xây một nghề, nuôi một dự án nhỏ, không phải trò thắng thua tất cả. Kết quả có nhiều mức, và ở hầu hết các mức, người kiên trì có lợi hơn người bỏ ngang.
Điều thay đổi là kỳ vọng. Thay vì kỳ vọng mình sẽ là câu chuyện trên báo, hãy kỳ vọng mình sẽ giỏi hơn đáng kể so với điểm xuất phát, có một nghề hoặc một kỹ năng vững, và có những cơ hội mà người không kiên trì không có. Kỳ vọng như vậy ít hào nhoáng nhưng thực tế hơn, và khó làm bạn vỡ mộng.
Cũng nên để chỗ cho may mắn trong cả hai chiều. Nếu một ngày bạn thành công lớn, đừng tin rằng tất cả là nhờ mình. Nếu bạn làm đúng mà chưa tới, đừng tin rằng tất cả là lỗi của mình.
Giảm liều chuyện thành công trong một tuần bình thường
Không cần cắt hẳn, nhưng người đang ở giữa chặng dài nên kiểm soát lượng chuyện thành công mình tiếp nhận mỗi ngày, giống như kiểm soát đồ ngọt. Vài cách làm cụ thể:
- Bỏ theo dõi những trang chỉ đăng thành tích mà không chia sẻ cách làm hay khó khăn; chúng cho cảm xúc nhiều hơn thông tin.
- Đặt giờ đọc cố định cho sách và bài viết về người khác, thay vì lướt bất cứ lúc nào. Đọc có chủ đích dễ đặt câu hỏi hơn đọc lướt.
- Sau mỗi câu chuyện, viết một dòng: điều gì trong câu chuyện này mình áp dụng được tuần này. Nếu không viết được dòng nào, câu chuyện đó chỉ để giải trí.
- Đọc lại sổ ghi của chính mình thường xuyên hơn đọc chuyện người khác. Thước đo hợp lý nhất là bạn của ba tháng trước.
- Để ý cảm giác sau khi đọc. Nếu thường xuyên thấy tệ về mình sau khi đọc một loại nội dung, đó là tín hiệu nên giảm loại đó.
Những thay đổi nhỏ này không làm bạn bớt tham vọng. Chúng chỉ giúp tham vọng của bạn dựa trên bức tranh đúng hơn, và giữ năng lượng cho việc của chính mình thay vì cho việc so sánh.
Khi chính mình là người kể chuyện
Người theo đuổi việc dài, khi đã đi được một quãng, thường được mời kể lại: cho em út, cho đồng nghiệp, cho một nhóm người mới bắt đầu. Đó là lúc chính mình có nguy cơ tạo ra thiên kiến kẻ sống sót cho người khác. Kể chuyện mình kiên trì thế nào thì dễ; kể những lúc mình gặp may, những người đã giúp, những điều kiện mình có sẵn thì khó hơn và ít hay hơn.
Một câu chuyện trung thực nên có đủ ba phần: mình đã làm gì, những gì nằm ngoài tầm kiểm soát đã giúp hoặc cản, và những người cùng xuất phát với mình giờ ra sao. Câu chuyện như vậy ít giống khẩu hiệu, nhưng giúp người nghe đưa ra quyết định tốt hơn cho chính họ.
Đó cũng là cách giữ cho bản thân không tự đánh giá quá cao những gì mình làm được, một cái bẫy dễ dẫn tới quyết định liều lĩnh ở chặng tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến kẻ sống sót có nghĩa là thành công chỉ do may mắn?
Không. Nó có nghĩa là từ một mẫu chỉ gồm người thành công, ta không thể biết phần nào do nỗ lực, phần nào do may mắn. Nỗ lực vẫn quan trọng, nhưng để đánh giá đúng cần nhìn cả những người cùng làm mà không thành.
Có nên ngừng đọc sách về người thành công không?
Không cần. Sách có thể cho ý tưởng, cách làm và cảm hứng. Chỉ nên đọc kèm câu hỏi: những người khác làm giống vậy thì sao, họ có điều kiện gì, ai kể và vì sao. Kết hợp với câu chuyện của người bình thường để có bức tranh cân bằng.
Làm sao biết một cách làm có hiệu quả thật?
Tìm thông tin về số đông chứ không chỉ người nổi bật: tỉ lệ người áp dụng mà đạt kết quả, nghiên cứu có nhóm so sánh, kinh nghiệm của nhiều người bình thường. Một cách làm chỉ có vài tấm gương mà không có số liệu chung thì nên dè dặt.
Mình kiên trì lâu mà chưa thành, có phải mình làm sai?
Chưa chắc. Có thể bạn đang ở mức bình thường của số đông, hoặc thời điểm chưa tới, hoặc thật sự cần đổi cách. Định kỳ nhìn lại tiến bộ của chính mình và hỏi ý kiến người có kinh nghiệm sẽ giúp phân biệt.
Câu chuyện người bỏ học thành tỷ phú có nên tin không?
Câu chuyện có thể đúng, nhưng là ngoại lệ được chọn lọc. Nó không cho biết bỏ học có làm tăng khả năng thành công không. Với quyết định học hay không, nên nhìn vào tình hình của những người giống mình về hoàn cảnh và nghề định theo.
Thiên kiến này có ảnh hưởng tới quyết định tiền bạc không?
Có, rất nhiều. Chuyện người kiếm được nhiều tiền nhờ một cách làm nào đó được kể rộng rãi, còn người mất tiền thì im lặng. Đây là lý do nên rất thận trọng với các lời mời kiếm tiền dựa trên vài tấm gương, và không xem đó là lời khuyên đầu tư.