Một nhóm đang kéo bạn xuống khi gần như mỗi lần ở cạnh họ, bạn phải chọn giữa thói quen mới và cảm giác thuộc về nhóm, và lần nào nhóm cũng thắng. Cách xử lý thường không phải là cắt đứt mà là giãn dần: đổi tần suất, đổi kiểu gặp, giữ những người còn hợp, và song song xây một môi trường mới quanh mục tiêu của mình.
Bài này dành cho người đang cố bỏ nhậu để chạy sáng, bỏ cuối tuần chơi bài để học, bỏ chuỗi mua sắm cùng hội bạn để để dành tiền, và thấy những người thân quen vô tình (hoặc cố ý) làm việc đó khó hơn. Bạn sẽ có các dấu hiệu nhận diện, bằng chứng nghiên cứu về ảnh hưởng của môi trường cùng giới hạn của nó, và một lộ trình giãn dần.
Môi trường bạn bè ảnh hưởng tới đâu
Ai cũng cảm nhận được rằng mình dễ uống hơn khi ngồi với hội hay uống, dễ đi ngủ muộn hơn khi ở với những người thức khuya. Nghiên cứu cũng gợi ý điều tương tự. Nicholas Christakis và James Fowler công bố năm 2007 trên tạp chí New England Journal of Medicine một phân tích dữ liệu theo dõi dài hạn ở thị trấn Framingham (Mỹ), cho thấy khả năng một người béo phì tăng lên khi bạn thân của họ béo phì. Các phân tích sau đó của họ mở rộng sang hút thuốc, uống rượu, hạnh phúc.
Các kết quả này gây tranh luận lớn. Một số nhà nghiên cứu, như Cohen-Cole và Fletcher, chỉ ra rằng rất khó tách ảnh hưởng thật của bạn bè khỏi việc người giống nhau tự tìm đến nhau và cùng sống trong một môi trường. Vì vậy, không nên đọc các nghiên cứu này như bằng chứng rằng bạn bè "lây" thói quen theo kiểu bệnh truyền nhiễm.
Điều chắc chắn hơn nằm ở những cơ chế đời thường: bạn bè quyết định bạn ở đâu vào giờ nào, có đồ ăn gì trên bàn, chủ đề gì được khen. Nếu mọi buổi gặp đều ở quán nhậu từ tám giờ tối đến nửa đêm, thì dù không ai ép, buổi chạy năm giờ sáng hôm sau gần như không thể diễn ra. Thay đổi môi trường vì thế là thay đổi những chi tiết rất cụ thể của lịch sống.
Dấu hiệu một nhóm đang kéo bạn xuống
Không phải nhóm nào khác thói quen với bạn cũng là nhóm kéo xuống. Các dấu hiệu sau, nếu xuất hiện thường xuyên, đáng để dừng lại suy nghĩ:
- Mỗi lần bạn từ chối một ly, một ván, một buổi đi khuya, nhóm chế giễu hoặc ép đến khi bạn đồng ý.
- Bạn bắt đầu giấu việc mình đang tập luyện hay học hành để tránh bị trêu.
- Sau mỗi lần gặp, bạn mất một hai ngày mới lấy lại nhịp thói quen.
- Những chủ đề được khen trong nhóm đi ngược hẳn điều bạn đang cố xây (khoe chi tiêu khi bạn đang để dành, khoe thức trắng khi bạn đang tập ngủ sớm).
- Khi bạn kể một thành quả nhỏ, phản ứng là dửng dưng hoặc nói kháy.
- Bạn cảm thấy nhẹ nhõm khi buổi gặp bị huỷ.
Có những nhóm vẫn ủng hộ bạn khi được nói rõ. Nhiều người trêu vì chưa biết việc đó quan trọng với bạn thế nào. Trước khi giãn ra, nên thử nói một lần, thẳng và ngắn: "Mình đang tập chạy cho giải cuối năm, mấy tháng này mình về sớm nhé." Phản ứng sau câu này cho biết nhiều điều về nhóm.
Giãn dần thay vì đoạn tuyệt
Cắt đứt đột ngột thường để lại tổn thương và khiến bạn mất cả những người bạn tốt trong nhóm. Lộ trình giãn dần giữ được những gì đáng giữ:
| Giai đoạn | Việc làm | Mục đích |
|---|---|---|
| Tuần 1–4 | Vẫn đi gặp nhưng về sớm; gọi nước không cồn; nói rõ lý do một lần | Thử xem nhóm phản ứng thế nào |
| Tháng 2–3 | Giảm tần suất từ mỗi tuần xuống hai tuần một lần; đề xuất kiểu gặp khác (ăn trưa, đi cà phê sáng) | Giữ quan hệ, bớt tình huống khó |
| Tháng 3–6 | Gặp riêng những người còn hợp, ít đi các buổi đông người | Giữ bạn tốt, bớt áp lực nhóm |
| Song song | Tham gia một nhóm mới quanh mục tiêu (nhóm chạy, lớp học) | Lấp khoảng trống xã hội |
| Sau 6 tháng | Đánh giá lại: giữ ai, gặp thế nào | Ổn định vòng bạn bè mới |
Phần "song song" là phần quyết định. Rời một nhóm mà không có chỗ khác để thuộc về, bạn sẽ thấy cô đơn và rất dễ quay lại. Nhóm mới không cần thay thế hoàn toàn nhóm cũ, chỉ cần đủ để bạn có nơi đi vào những buổi tối từng dành cho quán nhậu.
Giữ lại những người bạn tốt trong một nhóm không hợp
Một nhóm kéo xuống thường không phải do tất cả mọi người. Thường chỉ có một hai người dẫn nhịp: người hay rủ, hay ép, hay trêu. Những người còn lại có thể chỉ đi theo, và một số trong họ cũng đang muốn thay đổi giống bạn.
Gặp riêng là cách tốt để nhận ra ai trong số đó. Một bữa trưa với một người bạn trong nhóm, không có không khí quán xá, thường cho bạn biết họ nghĩ gì thật. Có khi bạn phát hiện người ấy cũng muốn tập thể dục nhưng ngại; bạn có thêm một người bạn cùng mục tiêu ngay trong vòng quen cũ.
Với những người dẫn nhịp, không cần đối đầu. Giảm thời gian ở trong những tình huống họ có quyền quyết định (buổi nhậu do họ rủ, cuộc chơi do họ bày), và giữ mối quan hệ ở những dịp mà họ khó ép bạn: đám cưới, sinh nhật, giúp nhau việc nhà.
Kịch bản cho những tình huống khó trong mấy tuần đầu
Phần khó nhất của việc giãn ra là những khoảnh khắc cụ thể: lúc bị rủ, lúc bị ép, lúc bị trêu. Chuẩn bị sẵn câu nói giúp bạn không phải nghĩ trong lúc lúng túng:
- Khi được rủ đi khuya: "Tối nay mình qua chơi đến chín giờ thôi, mai mình chạy sớm." Nói giờ về ngay từ đầu dễ hơn đứng dậy giữa chừng.
- Khi bị mời thêm ly: "Mình đủ rồi, mình uống nước ngọt nhé." Lặp lại đúng câu đó, bình thản, không giải thích thêm. Giải thích càng dài, càng có chỗ để bị bắt bẻ.
- Khi bị trêu là "sống khổ hạnh": "Ừ, đang thử xem sao, chán thì mình quay lại." Câu đùa nhẹ làm câu trêu mất lực, và không biến chuyện của bạn thành đề tài tranh cãi.
- Khi bị trách là "dạo này xa cách": "Mình bận tập buổi sáng nên tối về sớm, chứ vẫn quý mọi người. Trưa thứ Sáu đi ăn không?" Đề nghị một kiểu gặp khác cho thấy bạn rời một thói quen, không rời con người.
- Khi chính bạn thấy tiếc: nhắc mình về lý do ban đầu bằng một câu ngắn ghi sẵn trong điện thoại, ví dụ "chạy hết hai mươi mốt cây số trước sinh nhật ba mươi lăm tuổi".
Những câu này nghe đơn giản, nhưng chính sự chuẩn bị trước làm nên khác biệt. Các nghiên cứu về ý định thực hiện dạng "nếu gặp tình huống X thì làm Y" của Peter Gollwitzer cho thấy kế hoạch cụ thể cho tình huống khó giúp người ta làm đúng ý định hơn so với chỉ quyết tâm chung chung.
Tìm môi trường mới cho mục tiêu của mình
Đi đến nơi việc của bạn đang diễn ra. Muốn chạy thì ra công viên vào giờ người ta chạy; muốn đọc sách thì đến thư viện, quán sách. Ở những nơi đó, việc bạn đang cố làm là điều bình thường, không ai thấy lạ.
Tham gia trước, kết bạn sau. Đừng đặt mục tiêu tìm bạn thân ngay. Cứ đến đều một lớp học, một nhóm chạy cuối tuần trong vài tháng. Quan hệ hình thành tự nhiên từ việc lặp lại sự có mặt.
Chọn môi trường có nhịp cố định. Nhóm gặp vào một giờ cố định mỗi tuần giúp bạn có lý do rõ ràng để từ chối lời rủ khác: "Tối thứ Năm mình có lớp rồi."
Chấp nhận giai đoạn lưng chừng. Sẽ có vài tháng bạn chưa thật sự thuộc về nhóm mới mà cũng không còn thuộc về nhóm cũ. Cảm giác này khó chịu nhưng thường qua đi. Nhắc mình rằng đó là cái giá của việc thay đổi chứ không phải dấu hiệu đã chọn sai.
Nhìn lại sau sáu tháng
Sáu tháng sau khi bắt đầu giãn ra là thời điểm tốt để nhìn lại một cách bình tĩnh. Viết ra ba danh sách ngắn: những người bạn vẫn gặp và thấy gặp là vui; những người bạn đã ít gặp và không thấy thiếu; những người bạn nhớ và muốn tìm cách gặp lại theo kiểu khác. Danh sách thứ ba thường dài hơn bạn tưởng, và đó là những mối quan hệ đáng chủ động giữ.
Cũng nhìn lại chính mục tiêu: thói quen mới đã vững chưa, có còn cần tránh những tình huống cũ như trước không. Nhiều người sau một thời gian đủ vững có thể quay lại vài buổi gặp nhóm cũ mà không bị kéo theo, vì giờ đây việc về sớm đã thành điều mọi người quen. Ngược lại, nếu mỗi lần quay lại đều trượt nhịp, đó là dấu hiệu cần giữ khoảng cách lâu hơn.
Điều quan trọng là không biến việc rời một nhóm thành câu chuyện về người tốt người xấu. Nhóm cũ không sai khi thích những buổi tối dài; bạn cũng không sai khi chọn những buổi sáng sớm. Hai lối sống khác nhau, và một tình bạn trưởng thành có thể chứa được cả hai, chỉ là theo một nhịp gặp khác trước.
Câu hỏi thường gặp
Rời nhóm bạn thân có phải là ích kỷ không?
Không, nếu bạn làm một cách tử tế và có lý do chính đáng. Ai cũng có quyền chọn môi trường giúp mình sống tốt hơn. Giãn dần, nói rõ lý do, giữ lại những người còn hợp là cách vừa tôn trọng mình vừa tôn trọng người khác.
Nhóm cũ giận vì mình không đi nhậu nữa thì làm sao?
Cho họ thời gian. Nói rõ một lần rằng bạn vẫn quý họ, chỉ là đang thay đổi thói quen. Giữ liên lạc ở những dịp khác. Phần lớn sự giận dỗi sẽ dịu đi sau vài tháng khi mọi người quen với cách gặp mới.
Đồng nghiệp hay rủ đi ăn uống muộn có tính là môi trường kéo xuống?
Có thể, nếu nó thường xuyên làm hỏng nhịp sinh hoạt của bạn. Bạn có thể tham gia những dịp quan trọng, về sớm, và đề xuất các hình thức khác như ăn trưa chung. Phần lớn đồng nghiệp sẽ chấp nhận khi bạn nói nhẹ nhàng và nhất quán.
Người kéo mình xuống là người trong gia đình thì sao?
Không thể rời gia đình như rời một nhóm bạn. Cách làm là thay đổi những chi tiết cụ thể: đổi giờ sinh hoạt, đề nghị một hai thay đổi nhỏ, tìm thêm môi trường bên ngoài để có chỗ dựa. Nếu xung đột lớn, có thể cần một người trung gian đáng tin.
Có cách nào biết trước một nhóm mới có hợp không?
Đến vài buổi với tư cách người quan sát. Để ý cách họ đối xử với người mới, người chậm hơn, người vắng mặt. Nhóm hợp là nơi bạn ra về thấy muốn làm việc của mình hơn, không phải nơi bạn thấy mình kém cỏi hay bị so sánh.
Bao lâu thì quen với vòng bạn bè mới?
Không có con số cố định, nhưng thường cần vài tháng gặp đều đặn. Các nghiên cứu về hình thành tình bạn gợi ý rằng thời gian ở cạnh nhau lặp đi lặp lại là yếu tố quan trọng. Kiên nhẫn có mặt quan trọng hơn cố gắng gây ấn tượng.