Khi có quá nhiều mục tiêu cùng lúc, cách làm bền nhất là chọn một mục tiêu chính được giao thời gian tốt nhất trong tuần, một hai mục tiêu duy trì ở mức tối thiểu, và đưa phần còn lại vào danh sách chờ có ngày xem lại. Không phải vì bạn không đủ sức làm nhiều thứ, mà vì một mục tiêu nhiều năm cần những khung giờ tốt nhất, và một tuần chỉ có vài khung như thế.
Đầu năm, nhiều người viết ra năm sáu mục tiêu lớn: học tiếng, chạy bộ, đọc sách, làm nghề tay trái, để dành tiền, học thêm bằng. Tới tháng ba, cả sáu đều làm dở và cảm giác chung là mình thất bại liên tục. Bài này chỉ ra dấu hiệu đang ôm quá nhiều, vì sao chia đều sức cho nhiều mục tiêu thường không ra gì, cách phân bốn ngăn, những câu hỏi để chọn việc chính và cách giữ phần còn lại mà không thấy tiếc.
Dấu hiệu đang ôm quá nhiều mục tiêu
Không có con số chuẩn cho mọi người. Thay vì đếm, nên để ý những dấu hiệu sau. Có từ ba dấu hiệu trở lên là nên ngồi xuống chọn lại:
- Mỗi tối phải mất một lúc để quyết định hôm nay làm mục tiêu nào.
- Không mục tiêu nào có tiến bộ thấy được trong ba tháng gần nhất.
- Bạn chuyển qua lại giữa các mục tiêu ngay trong một buổi, làm cái này mười phút rồi sang cái khác.
- Khi một mục tiêu có đà, mục tiêu khác lại bị bỏ trắng, rồi ngược lại, như trò bập bênh.
- Bạn bắt đầu cảm thấy tội lỗi với những mục tiêu không làm nhiều hơn là vui với mục tiêu đã làm.
- Giấc ngủ, bữa ăn hay thời gian với gia đình đã bị cắt để nhét thêm mục tiêu.
- Khi ai đó hỏi mục tiêu quan trọng nhất của bạn năm nay là gì, bạn không trả lời ngay được.
Dấu hiệu cuối cùng là phép thử đơn giản nhất. Nếu không nói được mục tiêu quan trọng nhất trong một câu, thì trong một tuần bận, bạn cũng sẽ không biết nên giữ cái gì.
Vì sao chia đều sức cho nhiều mục tiêu ít khi ra gì
Lý do thứ nhất là thời gian tốt. Một tuần của người đi làm thường chỉ có vài khung giờ vừa đủ dài, vừa đủ tỉnh táo cho việc khó. Ba mục tiêu lớn chia nhau ba khung đó thì mỗi mục tiêu chỉ còn một buổi, và một buổi mỗi tuần thường không đủ để giữ đà cho việc như học ngoại ngữ hay luyện nhạc cụ, nơi phải nhớ lại từ đầu mỗi lần ngồi xuống.
Lý do thứ hai là chi phí chuyển đổi. Mỗi lần đổi từ việc này sang việc khác, đầu óc cần một lúc để nạp lại bối cảnh: đang viết tới đâu, đang tập bài nào, lần trước vấp chỗ nào. Với một mục tiêu, khoảng nạp lại này nhỏ vì hôm qua mới làm. Với năm mục tiêu luân phiên, mỗi cái cách nhau gần một tuần, khoảng nạp lại ăn mất một phần đáng kể của buổi.
Lý do thứ ba là cảm xúc. Từ cuối thập niên 1980, Robert Emmons và Laura King đã ghi nhận rằng người có nhiều mục tiêu xung đột với nhau thường báo cáo nhiều căng thẳng hơn và làm ít hơn cho các mục tiêu đó. Nghiên cứu này đo bằng bảng hỏi tự báo cáo và không chứng minh được quan hệ nhân quả, nhưng khớp với trải nghiệm của nhiều người: ôm năm mục tiêu thì lúc nào cũng có bốn cái đang bị bỏ, và cảm giác bỏ dở đó đi theo mình cả tuần.
Chia mục tiêu vào bốn ngăn
Lấy toàn bộ danh sách mục tiêu hiện có và đặt mỗi cái vào đúng một ngăn. Không ngăn nào được để trống ngoại trừ ngăn bỏ:
| Ngăn | Số lượng | Được gì | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Chính | Một, cùng lắm hai | Khung giờ tốt nhất trong tuần, kế hoạch quý, rà soát định kỳ | Ôn thi chứng chỉ nghề trong mười tám tháng |
| Duy trì | Một đến hai | Phiên bản tối thiểu cố định, không đòi tiến bộ | Chạy hai buổi mỗi tuần để giữ sức, không tập cho giải |
| Chờ | Không giới hạn | Một dòng trong danh sách và một ngày xem lại | Học đàn, viết blog, học nấu món mới |
| Bỏ | Tuỳ | Không gì cả, và được phép quên | Mục tiêu đặt vì người khác hoặc đã hết lý do |
Ngăn duy trì là ngăn hay bị bỏ qua và cũng là ngăn cứu được nhiều thứ nhất. Rất nhiều mục tiêu không cần tiến bộ mỗi năm, chỉ cần không mất đi: sức khoẻ cơ bản, vốn tiếng Anh đã có, một mối quan hệ quan trọng. Đặt chúng vào ngăn duy trì với một mức tối thiểu rõ ràng giúp chúng không chiếm khung giờ tốt mà cũng không bị bỏ trắng.
Năm câu hỏi để chọn mục tiêu chính
Cái nào mở khoá cho cái khác? Có những mục tiêu khi xong thì làm các mục tiêu khác dễ hơn. Tiếng Anh tốt giúp học nghề qua tài liệu nước ngoài; sức khoẻ ổn giúp mọi thứ. Mục tiêu mở khoá thường đáng được chọn trước.
Cái nào có cửa sổ thời gian? Một số việc chỉ làm được trong một giai đoạn: thi khi còn đủ tuổi, học khi chưa có con nhỏ, thử kinh doanh khi chưa có khoản vay nhà. Mục tiêu có cửa sổ sắp đóng nên được ưu tiên hơn mục tiêu lúc nào làm cũng được.
Cái nào mình sẽ tiếc nhất nếu năm năm nữa vẫn chưa làm? Câu này giúp tách mong muốn sâu với mong muốn nhất thời. Hình dung mình năm năm sau, nhìn lại, cái gì chưa làm sẽ làm mình day dứt nhất.
Cái nào hợp với hoàn cảnh hiện tại? Chuyển nhà, con nhỏ, công việc mới đều làm giảm khung giờ tốt. Mục tiêu chính của giai đoạn bận nên là thứ chia được thành buổi ngắn.
Cái nào đang được làm vì người khác? Mục tiêu đặt để làm vừa lòng ai đó vẫn có thể đáng làm, nhưng hiếm khi nên là mục tiêu chính, vì nó thường cạn động lực đầu tiên khi gặp khó.
Một buổi chọn lại mục tiêu trong bốn mươi lăm phút
Nên làm một mình, ở chỗ yên, vào lúc không quá mệt. Cần một tờ giấy lớn và bút. Các bước theo thứ tự:
- Mười phút: viết ra mọi mục tiêu đang có trong đầu, kể cả những cái nhỏ, kể cả những cái ngại nói ra. Không lọc ở bước này.
- Năm phút: gạch thẳng những mục tiêu mà khi đọc lại không còn thấy muốn, hoặc đã hết lý do. Không cần giải thích với ai.
- Mười phút: đi qua năm câu hỏi chọn mục tiêu chính ở trên với những mục tiêu còn lại, đánh dấu cái trả lời "có" nhiều nhất.
- Năm phút: chọn một mục tiêu chính và tối đa hai mục tiêu duy trì. Với mỗi mục tiêu duy trì, viết mức tối thiểu mỗi tuần.
- Năm phút: chép những mục tiêu còn lại sang danh sách chờ, mỗi cái kèm một dòng lý do và một ngày xem lại.
- Mười phút: với mục tiêu chính, viết khung giờ tốt nhất trong tuần sẽ dành cho nó, và việc của tuần đầu tiên.
Phần khó nhất thường là bước bốn, vì chọn một là chấp nhận chưa làm những cái khác trong một thời gian. Nhớ rằng chưa làm không phải là không bao giờ làm. Nếu sau buổi này thấy nhẹ người, đó thường là dấu hiệu đã chọn đúng; nếu thấy tiếc dai dẳng một mục tiêu trong danh sách chờ, hãy ghi chú điều đó và xem lại vào ngày đã hẹn.
Danh sách chờ: để mục tiêu ở đó mà không thấy tiếc
Nhiều người không dám bỏ mục tiêu khỏi danh sách đang làm vì sợ quên, hoặc vì cảm giác bỏ là thất bại. Danh sách chờ giải quyết chuyện đó. Mỗi mục tiêu chờ được viết thành một dòng, kèm lý do muốn làm và một ngày xem lại cụ thể, ví dụ ngày đầu quý sau hoặc sinh nhật năm tới. Đến ngày đó, đọc lại và quyết định: chuyển lên ngăn chính, để chờ tiếp, hoặc bỏ.
Ngoài việc khỏi quên, danh sách chờ còn có một tác dụng ít ai nghĩ tới: nó lọc giùm bạn. Nhiều mục tiêu đặt trong lúc hứng khởi, sau sáu tháng nằm chờ, đọc lại thấy không còn muốn nữa. Không cần ép mình bỏ chúng; thời gian đã làm việc đó. Những mục tiêu sau hai ba lần xem lại vẫn còn khiến bạn muốn làm thì đáng được cân nhắc nghiêm túc cho chặng tiếp theo.
Một điều cần tránh là để danh sách chờ thành chỗ trốn. Nếu mục tiêu chính đang gặp đoạn khó và bạn bỗng thấy mục tiêu chờ nào cũng hấp dẫn, đó thường là dấu hiệu né việc khó chứ không phải đổi ưu tiên thật. Quy tắc giúp tránh chuyện này: chỉ đổi mục tiêu chính vào ngày rà soát đã định, không đổi giữa chừng một tuần tệ.
Khi hoàn cảnh ép phải làm nhiều thứ cùng lúc
Có những giai đoạn không chọn được. Sinh viên năm cuối vừa phải làm khoá luận, vừa phải có chứng chỉ ngoại ngữ để tốt nghiệp, vừa đi làm thêm. Người mới có con vừa giữ việc vừa chăm con. Lúc này lời khuyên chỉ chọn một mục tiêu nghe xa xỉ. Cách xử lý thực tế hơn là phân biệt mục tiêu bắt buộc với mục tiêu tự đặt.
Mục tiêu bắt buộc, như tốt nghiệp đúng hạn, được làm theo hạn chót của chính nó, không cần thêm kỳ vọng nào khác. Mục tiêu tự đặt trong giai đoạn đó nên chỉ giữ một cái, và đặt nó ở ngăn duy trì chứ không phải ngăn chính. Ví dụ giả định: một bạn năm cuối giữ thói quen viết hai trăm chữ mỗi ngày cho dự án truyện của mình, không đặt mục tiêu viết xong truyện năm đó. Sau khi tốt nghiệp, dự án truyện mới được đưa lên ngăn chính.
Giai đoạn ép buộc thường có điểm kết thúc. Ghi rõ điểm kết thúc đó ra, ví dụ ngày bảo vệ khoá luận, và hẹn với mình một buổi chọn lại mục tiêu ngay sau ngày đó. Biết là có ngày ấy giúp chịu được việc phải để nhiều thứ ở danh sách chờ trong vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Một mục tiêu chính có làm cuộc sống nhàm chán quá không?
Mục tiêu chính chỉ chiếm vài khung giờ tốt trong tuần, phần còn lại vẫn dành cho mục tiêu duy trì, sở thích và nghỉ ngơi. Nhiều người thấy họ thoải mái hơn vì không còn cảm giác lúc nào cũng nợ năm việc.
Có nên chọn hai mục tiêu chính nếu chúng hỗ trợ nhau không?
Có thể, ví dụ học tiếng Anh và học một nghề qua tài liệu tiếng Anh. Khi hai mục tiêu dùng chung khung giờ và việc làm cho cái này cũng giúp cái kia, chúng gần như là một. Hai mục tiêu không liên quan thì nên tách.
Bao lâu thì nên chọn lại mục tiêu chính?
Với mục tiêu nhiều năm, không nên đổi mục tiêu chính thường xuyên hơn mỗi quý. Rà soát cuối quý là lúc hợp lý để giữ, điều chỉnh hay đổi. Đổi theo tuần thường là dấu hiệu đang né đoạn khó.
Mục tiêu duy trì có cần theo dõi không?
Có, nhưng đơn giản: chỉ đánh dấu đã làm phiên bản tối thiểu hay chưa. Không cần đo tiến bộ. Nếu một mục tiêu duy trì bị bỏ quá một tháng, đó là dấu hiệu mức tối thiểu đặt quá cao hoặc ngăn chính đang ăn quá nhiều.
Bỏ một mục tiêu đã đầu tư nhiều thời gian có phí không?
Thời gian đã bỏ ra thì đã mất, dù tiếp tục hay dừng. Câu hỏi đúng là thời gian sắp tới dùng cho đâu thì đáng hơn. Kỹ năng và hiểu biết thu được trong quá trình vẫn ở lại với bạn, dù mục tiêu ban đầu không còn.