Với một dự án cá nhân muốn nuôi nhiều năm như trang viết, kênh chia sẻ nghề hay hồ sơ tác phẩm, mục tiêu trong một hai năm đầu nên đo bằng việc mình làm (số bài, số sản phẩm, nhịp đăng giữ được), không đo bằng số người xem. Người xem đến muộn và thất thường; đặt mục tiêu bằng họ trong năm đầu là cách nhanh nhất để thấy mình thất bại khi thật ra mình đang đi đúng.
Dự án công khai khó giữ hơn mục tiêu riêng tư ở chỗ nó có khán giả, mà khán giả ban đầu thường rất ít. Bài này giải thích vì sao phần lớn dự án loại này dừng ở năm đầu, cách đặt mốc cho ba năm, cách chọn nhịp đăng giữ được lâu, cách dựng kho dự trữ và mùa nghỉ, và khi nào nên đổi hướng thay vì cố thêm.
Vì sao dự án công khai hay dừng ở năm đầu
Phản hồi đến chậm hơn rất nhiều so với tưởng tượng. Người mới bắt đầu thường hình dung sau vài chục bài là có người đọc đều. Thực tế, với nhiều dự án, năm đầu chỉ có người quen và vài người lạc vào. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế đó làm nhiều người dừng đúng lúc dự án vừa có nền.
Số liệu nhiễu và gây nghiện. Lượt xem, lượt thích lên xuống theo những thứ mình không kiểm soát: giờ đăng, cách nền tảng phân phối, tin tức trong ngày. Theo dõi chúng hằng ngày khiến tâm trạng chạy theo những dao động không có ý nghĩa.
So sánh với người đã làm nhiều năm. Thứ hiện lên đầu tiên khi tìm kiếm là những dự án đã đi năm bảy năm. Đặt bài thứ mười của mình cạnh bài thứ năm trăm của họ là phép so sánh không công bằng, nhưng ai cũng làm.
Nhịp ban đầu quá cao. Hào hứng tuần đầu làm người ta đăng mỗi ngày. Nhịp đó không ai giữ được bằng sức của người đi làm, và khi tụt xuống, cảm giác là "mình đã bỏ" dù vẫn đang đăng đều mỗi tuần.
Mốc ba năm cho ba kiểu dự án
Bảng dưới là ví dụ giả định cho người làm ngoài giờ, khoảng năm đến bảy giờ mỗi tuần. Để ý năm một và năm hai gần như không có chỉ tiêu về người xem:
| Kiểu dự án | Cuối năm 1 | Cuối năm 2 | Cuối năm 3 |
|---|---|---|---|
| Trang viết về nghề | Bốn mươi bài, giữ nhịp gần như mỗi tuần, tìm được giọng viết | Tám mươi bài, có ba bốn bài được người trong nghề gửi cho nhau | Một trăm hai mươi bài, gom được một bộ chuyên đề, có người đọc quay lại đều |
| Kênh video chia sẻ kỹ năng | Hai mươi lăm video, quen quy trình quay dựng, tiếng nói tự nhiên hơn | Năm mươi video, có một loạt bài theo chủ đề | Một trăm video, một hai loạt được hỏi thăm khi trễ hẹn |
| Hồ sơ tác phẩm | Sáu tác phẩm hoàn chỉnh kèm ghi chú quá trình | Mười hai tác phẩm, bỏ bớt những cái yếu nhất | Mười lăm tác phẩm chọn lọc, đủ để gửi cho khách hoặc nơi tuyển |
Năm đầu được giao cho việc học cách làm: tìm giọng, quen quy trình, biết mình mất bao lâu cho một sản phẩm. Từ năm hai mới bắt đầu nhìn tới việc có ai đọc, xem, quay lại. Đặt mốc theo cách này không phải vì người xem không quan trọng, mà vì thứ duy nhất trong tay mình ở năm đầu là sản phẩm.
Chọn nhịp đăng giữ được ba năm
Phép tính đơn giản: lấy số giờ mỗi tuần thật sự có cho dự án, chia cho thời gian trung bình để làm một sản phẩm, rồi nhân với khoảng hai phần ba. Phần trừ đi một phần ba là cho những tuần ốm, bận, Tết, mất hứng. Ví dụ giả định: sáu giờ mỗi tuần, một bài viết dài mất khoảng ba giờ, thì về lý thuyết được hai bài mỗi tuần; nhân hai phần ba ra khoảng một bài rưỡi, làm tròn xuống thành một bài mỗi tuần. Đó là nhịp giữ được.
Nhịp đều quan trọng hơn nhịp dày. Một bài mỗi tuần trong ba năm là khoảng một trăm năm mươi bài; một bài mỗi ngày trong ba tháng rồi dừng chỉ là chín mươi. Với người đọc, biết chắc mỗi sáng thứ năm có bài mới cũng tạo ra thói quen quay lại mà nhịp dày nhưng thất thường không tạo được.
Nên chọn nhịp theo tuần hoặc theo hai tuần thay vì theo ngày. Nhịp ngày bị phá bởi bất kỳ ngày bận nào; nhịp tuần cho phép xoay trong tuần. Nếu trong năm đầu thấy nhịp mình chọn quá nhẹ, nâng lên ở buổi rà soát quý, đừng nâng giữa chừng một tuần hứng khởi.
Kho dự trữ và mùa nghỉ có báo trước
Luôn có vài sản phẩm làm sẵn. Giữ một kho từ hai đến bốn bài hay video đã xong mà chưa đăng. Tuần nào bận, đăng từ kho; tuần nào hứng, làm thêm vào kho. Kho dự trữ biến những tuần tệ từ chỗ "đứt nhịp" thành chuyện không ai nhận ra.
Chuẩn bị kho trước những đợt biết trước sẽ bận. Trước Tết, trước mùa quyết toán ở cơ quan, trước kỳ thi của con, làm dôi ra vài sản phẩm. Mất vài buổi cuối tuần trước đó, đổi lại cả tháng bận vẫn giữ nhịp.
Nghỉ thì báo, và báo ngày quay lại. Một mùa nghỉ hai ba tuần mỗi năm là cần thiết cho dự án nhiều năm. Báo trước với người theo dõi bằng một câu ngắn kèm ngày quay lại. Nghỉ có báo khác hẳn biến mất: người đọc chờ được, và chính mình cũng không thấy như đang bỏ.
Không dùng kho để tăng nhịp. Cám dỗ hay gặp là thấy kho đầy thì đăng dồn. Kho dự trữ là để giữ nhịp đều, không phải để chạy nhanh hơn; dùng hết kho trong tuần hứng là mất tấm đệm cho tuần tệ.
Ví dụ: hai năm đầu của một kênh dạy làm gốm tại nhà
Ví dụ giả định: chị N., ba mươi mốt tuổi, làm văn phòng ở Đà Nẵng, học làm gốm được hai năm và muốn mở một kênh chia sẻ cách làm gốm ở nhà cho người mới. Chị đặt mục tiêu ba năm, nhưng cho năm đầu chỉ viết ba dòng: hai mươi lăm video, mỗi video không quá mười phút, đăng cách tuần vào sáng chủ nhật.
Ba tháng đầu, mỗi video mất của chị gần năm giờ vì vừa học quay vừa học dựng. Chị không đổi nhịp mà dồn sức học dựng nhanh hơn. Tới tháng thứ sáu, thời gian giảm còn khoảng ba giờ, và chị bắt đầu có hai video dự trữ. Số người xem năm đầu chủ yếu là bạn bè và vài người cùng lớp gốm. Chị không coi đó là thất bại, vì mục tiêu năm đầu không có dòng nào về người xem.
Năm hai, chị để ý những video về cách sửa lỗi nứt khi phơi được hỏi nhiều hơn hẳn video làm sản phẩm hoàn chỉnh. Ở buổi rà soát quý, chị quyết định làm một loạt mười video chuyên về lỗi thường gặp. Đó là lần đầu tiên số liệu người xem được dùng để ra quyết định, và nó đến đúng lúc: khi đã có đủ sản phẩm để số liệu có nghĩa.
Ghi chép quá trình: phần ít ai làm mà rất đáng làm
Mỗi sản phẩm một dòng nhật ký. Ghi ngày làm, mất bao lâu, khó ở đâu, học được gì. Sau một năm, cuốn nhật ký đó cho biết rõ mình nhanh lên bao nhiêu và phần nào vẫn chậm, thứ mà con số người xem không nói được.
Giữ bản nháp và bản đầu tiên. Bài viết đầu tiên, video đầu tiên thường làm mình ngượng khi xem lại. Đừng xoá; chúng là bằng chứng rõ nhất cho tiến bộ, và đọc lại vào những lúc nản có tác dụng hơn mọi lời động viên.
Ghi lại phản hồi có ích. Chép lại những góp ý, câu hỏi đáng giá của người đọc vào một chỗ. Sau một năm, chỗ đó thường là nguồn đề tài tốt nhất cho năm tiếp theo.
Ghi cả những tuần không làm. Một dòng "tuần này nghỉ vì con ốm" đáng giá hơn khoảng trắng. Cuối năm nhìn lại, các dòng đó cho thấy những đợt nào trong năm hay gãy nhịp, để năm sau làm sẵn kho dự trữ trước đúng những đợt đó.
Nhà của dự án: giữ được nhiều năm
Dự án nuôi nhiều năm cần một chỗ mà mọi sản phẩm cũ vẫn tìm thấy được sau ba năm. Trên mạng xã hội, bài đăng trôi đi sau vài ngày, và việc tìm lại một bài cũ của chính mình đôi khi còn khó. Nhiều người làm dự án lâu chọn cách dùng mạng xã hội để thông báo và trò chuyện, còn sản phẩm thì lưu ở một trang riêng do mình quản lý, nơi có thể sắp xếp theo chủ đề và dẫn người đọc mới qua những bài cũ quan trọng.
Việc này cũng giúp khi nền tảng đổi luật chơi. Cách phân phối của các nền tảng thay đổi theo thời gian, có khi chỉ sau một đêm. Một dự án có ngôi nhà riêng ít bị phụ thuộc hơn vào những thay đổi đó, và người đọc trung thành vẫn biết tìm tới đâu.
Không cần làm hết ngay từ đầu. Năm đầu có thể chỉ cần một trang đơn giản để gom các bài lại; phần sắp xếp chuyên đề có thể đợi tới khi có vài chục bài. Một dự án định nuôi nhiều năm thì nên có địa chỉ riêng dễ nhớ ngay từ đầu, để khỏi phải đổi giữa chừng khi đã có người theo; muốn chọn một tên miền gọn cho nó, có thể xem ở tenmiendangcap.com.
Khi nào nên đổi hướng thay vì cố thêm
Đã qua hai năm đều đặn mà chính mình không còn muốn làm. Nếu nhịp vẫn giữ nhưng mỗi sản phẩm là một cực hình, dự án có thể đã hoàn thành vai trò của nó với bạn. Đổi chủ đề, đổi hình thức, hay khép lại có kế hoạch đều là lựa chọn chính đáng.
Người đọc phản hồi mạnh ở một hướng khác hẳn dự định. Viết về nghề kế toán nhưng bài về quản lý tiền gia đình lại được hỏi nhiều nhất. Đây là tín hiệu đáng nghe, nhưng chỉ nên đổi hướng sau khi tín hiệu lặp lại qua vài quý, không phải theo một bài.
Dự án đang lấy mất thứ quan trọng hơn. Giấc ngủ, sức khoẻ, thời gian với con. Dự án cá nhân là để làm đời sống giàu hơn; khi nó làm điều ngược lại, cần thu nhỏ nhịp ngay, kể cả phải đăng thưa đi.
Không đổi chỉ vì số người xem thấp ở năm đầu. Đây là lý do phổ biến nhất khiến người ta bỏ và cũng là lý do ít đáng tin nhất. Năm đầu số thấp là chuyện bình thường của gần như mọi dự án.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn chủ đề hẹp hay rộng cho một dự án nhiều năm?
Hẹp vừa đủ để người đọc biết mình tìm gì ở đó, rộng vừa đủ để mình còn chuyện để làm sau một trăm bài. Một cách thử: liệt kê năm mươi đề tài có thể làm. Không đủ năm mươi thì chủ đề có thể quá hẹp.
Có cần đầu tư thiết bị đắt tiền ngay từ đầu không?
Thường không cần. Năm đầu là năm học cách làm, và thiết bị bạn có thường đủ cho việc đó. Khi đã giữ nhịp được một năm và biết rõ chỗ nào thiết bị đang giới hạn mình, lúc đó mới nâng cấp đúng chỗ.
Làm dự án cá nhân có nên dùng tên thật không?
Tuỳ mục đích và mức riêng tư bạn muốn giữ. Hồ sơ tác phẩm để tìm khách thường hợp với tên thật. Trang viết về chủ đề nhạy cảm của đời sống cá nhân có thể dùng bút danh. Nên quyết sớm, vì đổi sau khi đã có người theo khá phiền.
Bao lâu thì nên xem số liệu người đọc một lần?
Năm đầu, mỗi quý một lần là đủ, và chỉ xem vài con số đơn giản như bài nào được đọc nhiều nhất. Xem hằng ngày hầu như không đem lại quyết định nào khác, chỉ làm tâm trạng lên xuống.
Có nên làm dự án chung với bạn bè cho đỡ một mình không?
Có thể, nếu thống nhất trước về nhịp, phần việc và cách xử lý khi một người muốn dừng. Dự án chung giữ động lực tốt ở năm đầu nhưng hay vấp khi hai người có nhịp sống khác nhau; thoả thuận rõ ngay từ đầu giúp tránh chuyện đó.