Thất bại nhỏ, thường xuyên và có chủ đích nghĩa là chủ động thử nhiều lần với chi phí thấp, chấp nhận phần lớn sẽ hỏng, để mỗi lần hỏng cho ra một bài học trước khi đặt cược lớn. Đây là cách nhiều người làm nghề sáng tạo, kỹ thuật và kinh doanh nhỏ đi đường dài: họ không tránh thất bại, họ làm cho thất bại rẻ và có ích.
Ngược lại, thất bại lớn một lần, sau nhiều năm dồn hết tiền bạc và hy vọng vào một kế hoạch chưa từng thử, thường để lại ít bài học và nhiều tổn thương. Bài này đưa ra cách thiết kế phép thử rẻ, cách rút bài học sau mỗi lần hỏng, và cách giữ tinh thần để tiếp tục thử mà không coi mỗi lần hỏng là bằng chứng mình kém.
Vì sao thất bại lớn một lần dạy ít hơn nhiều lần nhỏ
Một thất bại lớn thường có quá nhiều nguyên nhân chồng lên nhau để tách ra được: sản phẩm chưa ổn, thời điểm xấu, vốn hết, sức khoẻ sa sút, quan hệ căng thẳng. Khi mọi thứ đổ cùng lúc, người trong cuộc khó biết điều gì thật sự sai, và thường rút ra những bài học quá chung như "mình không hợp kinh doanh" hay "mình không có khiếu".
Thất bại nhỏ thì khác. Một lần bán thử năm mươi sản phẩm không chạy, một chương sách viết thử bị người đọc chê, một bài nhạc chơi thử ở buổi giao lưu bị vấp, mỗi lần chỉ có một hai nguyên nhân chính, dễ nhận ra và dễ sửa. Chi phí thấp nên bạn còn sức và tiền để thử lần tiếp theo với bài học vừa có.
Ngoài ra, thất bại lớn còn để lại sợ hãi. Người từng mất trắng sau một lần đặt cược thường không dám thử lại nữa, kể cả với những ý tưởng tốt hơn. Thất bại nhỏ thường xuyên giúp quen dần với cảm giác hỏng, đến mức nó trở thành một phần bình thường của công việc.
Những tấm gương thử nhiều lần, chỉ nói những gì công khai
Có vài câu chuyện quen thuộc về việc thử đi thử lại, được nhắc tới rộng rãi. Chúng chỉ là minh hoạ, không phải bằng chứng rằng thử nhiều lần là sẽ thành:
- James Dyson kể rằng ông đã làm hàng nghìn mẫu thử trong nhiều năm trước khi có chiếc máy hút bụi không túi đầu tiên đưa ra thị trường. Mỗi mẫu là một thay đổi nhỏ so với mẫu trước.
- J.K. Rowling từng bị nhiều nhà xuất bản từ chối bản thảo cuốn Harry Potter đầu tiên trước khi có nơi nhận in.
- Các nhóm phát triển phần mềm thường phát hành bản nhỏ, theo dõi lỗi rồi sửa, thay vì giữ kín nhiều năm rồi ra mắt một lần.
- Thợ thủ công học việc làm hỏng rất nhiều sản phẩm trong những năm đầu, và coi đó là phần bình thường của nghề.
Nhớ lại bài về thiên kiến kẻ sống sót: những câu chuyện này được kể vì kết thúc tốt. Có rất nhiều người cũng thử hàng nghìn lần mà không đi tới đâu. Bài học đáng giữ không phải là "thử nhiều sẽ thành", mà là "thử nhỏ thì còn sức thử tiếp, và mỗi lần thử cho thêm thông tin".
Thiết kế một phép thử rẻ: bốn câu hỏi
Một phép thử tốt trả lời được một câu hỏi cụ thể với chi phí nhỏ nhất. Bảng dưới đây đưa ra bốn câu hỏi thiết kế, kèm ví dụ giả định cho vài loại việc:
| Câu hỏi thiết kế | Viết sách (ví dụ giả định) | Bán hàng nhỏ (ví dụ giả định) | Luyện nhạc cụ (ví dụ giả định) |
|---|---|---|---|
| Mình muốn biết điều gì? | Người đọc có muốn đọc tiếp chủ đề này không | Người quen có mua món này với giá này không | Mình có chơi được bài này trước người khác không |
| Phiên bản nhỏ nhất là gì? | Một chương đầu gửi năm người đọc | Nhận đặt trước hai mươi phần | Chơi một đoạn ở buổi giao lưu nhỏ |
| Chi phí tối đa chấp nhận mất? | Hai tuần viết | Một khoản nhỏ tiền nguyên liệu | Một buổi tối hồi hộp |
| Kết quả nào thì tiếp, kết quả nào thì đổi? | Ít nhất ba người muốn đọc chương hai | Bán hết trong một tuần | Chơi trọn đoạn không dừng |
Điểm quan trọng nhất là câu hỏi cuối: quyết định tiêu chí trước khi thử. Nếu không, bạn dễ diễn giải mọi kết quả theo hướng mình muốn và không học được gì.
Rút bài học sau mỗi lần hỏng: đánh giá ngắn trong mười lăm phút
Quân đội Mỹ phổ biến một hình thức gọi là đánh giá sau hành động, sau này được nhiều tổ chức dùng. Phiên bản cá nhân rút gọn có thể làm trong mười lăm phút sau mỗi phép thử:
- Mình đã định điều gì xảy ra? Ghi lại mục tiêu và tiêu chí đã đặt từ trước.
- Điều gì thật sự đã xảy ra? Chỉ ghi sự kiện, chưa giải thích.
- Vì sao có khác biệt? Tìm một hai nguyên nhân chính, phân biệt phần do mình và phần ngoài tầm kiểm soát.
- Lần sau giữ gì, đổi gì? Một điều giữ, một điều đổi, cụ thể đến mức làm được ngay.
- Ghi vào sổ và đặt lịch lần thử tiếp theo.
Điều làm hình thức này hiệu quả là tách sự kiện khỏi lời giải thích và tách bài học khỏi lời tự trách. "Bán không chạy vì giá cao hơn mức người quen sẵn trả" là một bài học; "mình không biết buôn bán" là một lời tự trách không dẫn tới đâu.
Phân tích trước rủi ro: tưởng tượng thất bại trước khi nó xảy ra
Nhà tâm lý học Gary Klein đề xuất một kỹ thuật gọi là phân tích trước thất bại: trước khi bắt đầu một dự án, hãy tưởng tượng một năm sau dự án đã thất bại hoàn toàn, rồi viết ra những lý do có thể dẫn tới đó. Việc đặt mình vào tương lai đã hỏng làm người ta nói ra những lo ngại mà bình thường họ ngại nêu.
Với việc riêng, bạn có thể làm một mình trong hai mươi phút: viết ra năm lý do khiến kế hoạch của mình đổ vỡ sau một năm. Thường danh sách sẽ có những thứ như hết tiền sớm hơn dự tính, mất hứng ở tháng thứ tư, gia đình phản đối, sức khoẻ không theo kịp. Với mỗi lý do, nghĩ một phép thử nhỏ để kiểm tra sớm, hoặc một cách giảm thiệt hại.
Kỹ thuật này không nhằm làm bạn bi quan, mà biến những thất bại lớn có thể xảy ra thành những câu hỏi nhỏ được trả lời sớm, khi việc trả lời còn rẻ.
Tách quyết định tốt khỏi kết quả tốt
Annie Duke, một người từng chơi bài chuyên nghiệp rồi chuyển sang viết về ra quyết định, gọi tên một lỗi phổ biến là đánh giá quyết định bằng kết quả. Một quyết định hợp lý vẫn có thể cho kết quả xấu vì xui; một quyết định liều vẫn có thể cho kết quả tốt vì may. Nếu chỉ nhìn kết quả, ta học sai từ cả hai.
Với người thử nhiều lần, điều này rất quan trọng. Một phép thử được thiết kế tốt mà kết quả không như mong đợi vẫn là một lần thử tốt, vì nó cho bạn thông tin với chi phí nhỏ. Một phép thử cẩu thả mà gặp may cho kết quả đẹp lại có thể dẫn bạn tới đặt cược lớn sai lầm.
Khi rút bài học, hãy hỏi riêng hai câu: quyết định của mình có hợp lý với những gì biết lúc đó không, và kết quả có phần nào do may rủi. Chỉ phần thứ nhất mới là thứ bạn cải thiện được cho lần sau.
Ví dụ giả định: một năm thử nhỏ của người viết tay ngang
Chị E, ví dụ giả định, là kế toán, muốn viết một cuốn sách về quản lý chi tiêu gia đình. Thay vì nghỉ việc một năm để viết trọn cuốn, chị chia thành những lần thử nhỏ. Tháng đầu, chị viết ba bài ngắn và gửi cho mười người quen; chỉ hai người đọc hết. Chị rút ra rằng bài quá dài và nhiều số liệu khô.
Tháng thứ ba, chị viết lại theo dạng câu chuyện một gia đình giả định, mỗi bài một tình huống. Lần này phần lớn người nhận đọc hết và hỏi bài tiếp theo. Tháng thứ sáu, chị thử tổ chức một buổi nói chuyện nhỏ ở nhóm phụ huynh của con; buổi đó không đông người như mong đợi, nhưng chị ghi lại được rất nhiều câu hỏi thật mà người nghe đặt ra.
Sau một năm, chị E chưa có cuốn sách, nhưng có khoảng ba mươi bài đã qua thử nghiệm với người đọc thật, một danh sách câu hỏi người ta thật sự quan tâm, và một giọng viết đã được chỉnh nhiều lần. Mỗi lần thử hỏng chỉ tốn vài tuần. Nếu chị dồn một năm viết trọn cuốn theo giọng ban đầu, có thể cả năm đó chỉ cho ra một bản thảo ít người muốn đọc.
Giữ tinh thần qua những lần hỏng liên tiếp
Ngay cả khi hiểu rõ giá trị của thất bại nhỏ, những lần hỏng liên tiếp vẫn làm người ta nản. Một cách giữ tinh thần là đo số lần thử chứ không đo số lần thành. Một tháng thực hiện được bốn phép thử, dù cả bốn đều hỏng, là một tháng làm việc tốt nếu mỗi phép thử cho ra bài học.
Cũng nên giữ một tỉ lệ nhất định giữa thử cái mới và làm những gì đã chắc tay. Người chỉ toàn thử dễ kiệt sức vì không bao giờ có cảm giác hoàn thành; người không bao giờ thử thì đứng yên. Nhiều người thấy cân bằng khi phần lớn thời gian làm việc quen, một phần nhỏ dành cho thử nghiệm.
Nếu những lần hỏng bắt đầu kéo theo cảm giác vô dụng, mất ngủ, chán mọi thứ kéo dài, hãy tạm dừng thử nghiệm, nghỉ ngơi, trò chuyện với người tin cậy và tìm gặp chuyên gia nếu cần. Thất bại có chủ đích chỉ có ích khi bạn còn đủ sức để học từ nó.
Câu hỏi thường gặp
Thất bại có chủ đích có phải là cố tình làm hỏng?
Không. Nó có nghĩa là chủ động thử những thứ chưa chắc chắn, ở quy mô nhỏ, biết trước rằng có thể hỏng và chấp nhận điều đó. Mục tiêu vẫn là làm tốt; chỉ là bạn chọn cách học nhanh với chi phí thấp thay vì đặt cược lớn một lần.
Thử bao nhiêu lần thì nên dừng?
Không có con số chung. Nên đặt trước giới hạn thời gian và tiền cho cả chuỗi thử, kèm tiêu chí rõ. Nếu nhiều lần thử liên tiếp không cho ra tín hiệu tích cực nào và bài học lặp lại cùng một điều, đó là lúc cân nhắc đổi hướng.
Sợ người khác thấy mình thất bại thì làm sao?
Bắt đầu thử ở những vòng nhỏ, với người tin cậy, trước khi thử công khai. Dần dần bạn sẽ thấy phần lớn người khác không chú ý tới thất bại của mình nhiều như mình nghĩ, và những người đáng quan tâm thường tôn trọng người dám thử.
Thất bại nhỏ có áp dụng cho học tập được không?
Có. Làm bài kiểm tra thử, nói thử ngoại ngữ với người khác, viết bản nháp sớm để nhận góp ý đều là những lần hỏng nhỏ có chủ đích. Chúng cho thấy chỗ yếu sớm, khi sửa còn dễ, thay vì phát hiện ở kỳ thi thật.
Làm sao phân biệt bài học thật với lời tự trách?
Bài học thật cụ thể, nói về hành động và làm được lần sau, như đổi giá, đổi cách mở đầu, luyện chậm hơn. Lời tự trách chung chung và nói về con người, như mình kém, mình không có khiếu. Nếu câu rút ra không chỉ ra việc cần làm khác, nó chưa phải bài học.
Có nên vay tiền để thử ý tưởng kinh doanh không?
Phép thử tốt nên đủ nhỏ để làm bằng tiền mình chịu mất được. Vay tiền cho phép thử đầu tiên biến nó thành một đặt cược lớn, đi ngược với tinh thần thất bại nhỏ. Nếu ý tưởng cần nhiều vốn, hãy tìm cách thử một phần rất nhỏ trước.