Quay lại sau khi đứt nhịp nhiều tuần dễ nhất khi buổi đầu tiên nhỏ hơn hẳn mức cũ, không cố bù phần đã bỏ, và không đi kèm một bài tự trách. Phần khó của việc quay lại hiếm khi là kỹ năng đã mất; nó là cảm giác xấu hổ với chính mình, và cảm giác đó làm mỗi ngày trì hoãn thêm nặng hơn ngày trước.
Ai theo đuổi một việc nhiều năm cũng sẽ có những lần đứt: ba tuần vì dự án ở cơ quan, một tháng vì Tết và việc nhà, hai tháng chỉ vì lỡ bỏ một tuần rồi không quay lại được. Bài này giải thích vì sao một lần đứt nhỏ hay kéo thành bỏ hẳn, buổi quay lại đầu tiên nên trông thế nào, một kế hoạch hai tuần để dựng lại nhịp, và cách chuẩn bị để lần đứt sau ngắn hơn.
Vì sao một lần đứt nhỏ hay thành bỏ hẳn
Các nhà nghiên cứu hành vi ăn uống như Janet Polivy và Peter Herman mô tả một hiện tượng hay được gọi vui là hiệu ứng "thôi kệ luôn": người đang ăn kiêng lỡ ăn một miếng bánh, thấy mình đã phá luật, và ăn luôn cả phần còn lại. Trong nghiên cứu về cai nghiện, Alan Marlatt mô tả hiện tượng gần tương tự khi một lần trượt nhỏ được diễn giải thành thất bại hoàn toàn. Cả hai đều dựa trên những bối cảnh khác với việc luyện một kỹ năng, nhưng cơ chế rất quen.
Với người theo đuổi một việc dài, nó diễn ra thế này: bỏ một tuần, thấy chuỗi đã đứt, nghĩ rằng đằng nào cũng hỏng rồi, và không còn lý do để quay lại ngay. Tuần thứ hai, thứ ba trôi đi dễ hơn tuần đầu. Càng lâu, buổi quay lại càng có vẻ nặng nề vì đầu óc tưởng tượng mình phải bù lại tất cả.
Điều đáng nhớ là lần đứt đầu tiên không phải vấn đề; cách mình diễn giải nó mới là vấn đề. Nghiên cứu của Phillippa Lally năm 2009 về hình thành thói quen cũng ghi nhận rằng bỏ một lần lẻ tẻ không làm hỏng đáng kể quá trình hình thành thói quen. Nhịp đã xây không biến mất sau vài tuần; nó chỉ cần được nhắc lại.
Những gì không nên làm khi quay lại
Bù phần đã bỏ. Bỏ bốn tuần rồi định học gấp đôi trong bốn tuần tới là cách nhanh nhất để đứt lần nữa. Phần đã bỏ đã qua; kế hoạch bắt đầu từ hôm nay.
Quay lại đúng mức cũ. Sau vài tuần nghỉ, sức và độ quen tay đều giảm một chút. Quay lại đúng mức cũ dễ làm buổi đầu nặng nề và tự thấy mình kém đi, rồi nản.
Đợi một ngày hoàn hảo. "Đợi đầu tháng", "đợi xong dự án", "đợi hết mệt". Những ngày đó hiếm khi có thật. Một buổi nhỏ vào ngày bình thường có giá trị hơn một buổi lớn vào ngày lý tưởng không bao giờ đến.
Mở đầu bằng việc lập kế hoạch lớn. Ngồi viết một kế hoạch mới toanh, đẹp hơn, chi tiết hơn cho cảm giác đã bắt đầu, nhưng thường lấy mất năng lượng của buổi làm thật. Quay lại bằng việc làm, kế hoạch để sau.
Kể một bài dài về lý do. Không cần giải thích với ai, kể cả với chính mình, vì sao đã bỏ. Ghi một dòng lý do để sau này rút kinh nghiệm là đủ.
Buổi quay lại đầu tiên nên nhỏ cỡ nào
Nguyên tắc chung: buổi đầu khoảng một phần ba đến một nửa buổi bình thường cũ, và chọn phần việc quen, dễ thành công. Ví dụ cho vài kiểu mục tiêu:
| Mục tiêu | Buổi bình thường trước đây | Buổi quay lại đầu tiên |
|---|---|---|
| Học ngoại ngữ | Bốn mươi lăm phút: bài mới, nghe, viết | Mười lăm phút nghe lại một bài đã học và nói theo |
| Chạy bộ | Tám cây số | Hai mươi phút chạy chậm xen đi bộ |
| Viết truyện | Năm trăm chữ cảnh mới | Đọc lại chương gần nhất và viết ba câu tiếp theo |
| Luyện đàn | Một giờ: kỹ thuật, bài mới | Hai mươi phút chơi lại hai bài đã thuộc |
| Học lập trình | Một giờ làm dự án | Mở dự án, chạy thử, sửa một lỗi nhỏ |
Buổi quay lại không phải để tiến bộ. Nó có một nhiệm vụ duy nhất: cho mình trải nghiệm rằng ngồi xuống và làm vẫn là việc làm được. Một buổi nhỏ mà trọn vẹn tốt hơn một buổi lớn bỏ dở giữa chừng vì quá sức.
Hai tuần dựng lại nhịp
Kế hoạch dưới đây dùng được cho hầu hết mục tiêu luyện tập hoặc học tập đã bỏ từ hai tuần đến vài tháng:
- Ngày một: buổi quay lại nhỏ như trong bảng trên. Đánh dấu vào lịch. Không làm thêm dù thấy hứng.
- Ngày hai đến bảy: ba buổi nữa, mỗi buổi nhỉnh hơn buổi trước một chút, vẫn chỉ phần việc quen.
- Cuối tuần một: viết một dòng ghi lại tuần đầu, và một dòng lý do đã đứt nhịp lần này.
- Tuần hai: quay lại số buổi của nhịp cũ, mỗi buổi khoảng ba phần tư thời lượng cũ, bắt đầu thêm lại phần việc mới.
- Cuối tuần hai: so với lý do đã đứt, viết một câu nếu–thì cho lần sau gặp đúng hoàn cảnh đó.
- Từ tuần ba: trở lại nhịp đầy đủ. Nếu thấy nặng, giữ mức tuần hai thêm một tuần nữa.
Để ý kế hoạch không có chỗ nào để bù phần đã mất. Hai tuần này chỉ có một mục tiêu là nhịp, không phải tiến độ. Sau khi nhịp đã đứng lại, buổi rà soát tháng là lúc xem có cần chỉnh mục tiêu lớn cho khoảng thời gian đã mất hay không.
Ví dụ: tám tuần bỏ học tiếng Hàn
Ví dụ giả định: chị V., hai mươi tám tuổi, học tiếng Hàn được một năm rưỡi để chuẩn bị đổi sang làm cho một công ty có đối tác Hàn. Đợt quyết toán cuối năm ở công ty kéo dài ba tuần, chị tạm gác việc học. Hết đợt quyết toán thì tới Tết. Khi ngẩng lên, đã tám tuần chị không mở sách.
Lần đầu chị định quay lại vào mùng tám Tết bằng một buổi hai tiếng ôn hết những gì đã bỏ. Mở sách ra, chị thấy quên nhiều từ, đọc chậm hẳn, và gập sách sau hai mươi phút với cảm giác mất trắng một năm rưỡi. Ba ngày sau đó chị không thử lại.
Lần thứ hai chị làm khác: chỉ mười lăm phút, nghe lại một đoạn hội thoại đã học kỹ hồi trước và nói theo. Chị ngạc nhiên vì vẫn nghe được phần lớn. Tuần đầu chị làm bốn buổi như vậy, tuần hai lên ba mươi phút với bài cũ, tuần ba mới học bài mới. Sau một tháng, chị gần như về lại nhịp cũ. Chị ghi thêm một câu nếu–thì cho năm sau: nếu bắt đầu đợt quyết toán, thì mỗi tối chỉ nghe một bài cũ năm phút trên đường về, không cần mở sách.
Nói chuyện với mình như với một người bạn
Phần khó nhất khi quay lại thường là giọng nói trong đầu: "lần nào cũng thế", "mình chẳng bao giờ giữ được cái gì". Giọng đó nghe có vẻ nghiêm khắc có ích, nhưng phần lớn nó chỉ làm buổi quay lại nặng thêm. Nghiên cứu của Juliana Breines và Serena Chen năm 2012 với sinh viên gợi ý rằng thái độ tự trắc ẩn, tử tế với mình mà vẫn nhìn thẳng vào lỗi, giúp người ta có động lực sửa sai hơn là tự trách hay tự trấn an suông.
Một cách đơn giản: hình dung một người bạn đang theo đuổi đúng mục tiêu này, vừa bỏ bốn tuần, kể với bạn. Bạn sẽ nói gì với họ? Gần như chắc là bạn sẽ không mắng họ lười. Bạn sẽ nói ai cũng có lúc đứt, hỏi họ có ổn không, và gợi ý làm một buổi nhỏ. Hãy nói đúng những điều đó với chính mình.
Tự trắc ẩn không có nghĩa là bỏ qua lý do đã đứt. Nếu lý do lặp lại nhiều lần, ví dụ lần nào có dự án lớn ở cơ quan cũng bỏ, đó là thông tin cần dùng để chuẩn bị cho lần sau. Tử tế với mình và rút kinh nghiệm đi cùng nhau được.
Khi lý do đứt nhịp nặng hơn chuyện bận
Đứt vì ốm hoặc chấn thương. Quay lại theo ý kiến bác sĩ, nhất là với mục tiêu thể chất. Buổi quay lại có thể nhỏ hơn cả mức trong bảng trên, và tốc độ tăng lại nên chậm hơn.
Đứt vì mất người thân hay biến cố gia đình. Không có lịch quay lại nào đúng cho mọi người. Có người thấy việc quen thuộc giúp mình bình tâm, có người cần một khoảng dài hơn. Cả hai đều bình thường, và không cần tự đặt hạn chót.
Đứt vì mất hứng với gần như mọi thứ. Nếu không chỉ mục tiêu này mà nhiều việc khác cũng không còn muốn làm, kèm mệt mỏi, ngủ kém kéo dài, thì việc cần làm trước là chăm sóc sức khoẻ tinh thần và cân nhắc gặp chuyên gia, chưa phải kế hoạch quay lại.
Đứt vì chuyển việc, chuyển nhà. Lúc này khung giờ và chỗ làm quen thuộc đã mất. Trước khi quay lại buổi đầu, dành vài ngày tìm khung giờ mới và chỗ ngồi mới; quay lại bằng lịch cũ không còn tồn tại thì buổi đầu dễ lại hỏng.
Chuẩn bị để lần đứt sau ngắn hơn
Viết sẵn phiên bản cho tuần khủng hoảng. Một việc rất nhỏ, năm đến mười phút, dùng cho những tuần biết là không làm nổi gì. Làm được phiên bản này nghĩa là chuỗi chưa đứt, dù chỉ giữ ở mức thấp nhất.
Đặt một ngày quay lại ngay khi biết sẽ phải nghỉ. Trước kỳ nghỉ Tết, trước đợt công tác, ghi sẵn ngày sẽ quay lại và buổi quay lại sẽ làm gì. Nghỉ có ngày quay lại dễ quay lại hơn nhiều so với nghỉ không hẹn.
Giữ dụng cụ trong tầm mắt. Đàn trong bao cất trên nóc tủ, giày chạy trong hộp, tệp viết chôn trong thư mục sâu: những thứ khuất mắt dễ bị quên. Để chúng ở chỗ nhìn thấy mỗi ngày là lời nhắc không cần ứng dụng nào.
Có một người hỏi thăm. Một người bạn cùng mục tiêu hoặc một người thân biết mình đang theo đuổi gì, và thỉnh thoảng hỏi. Một tin nhắn "dạo này còn tập không?" đôi khi đủ để kéo người ta quay lại sau ba tuần lần lữa.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ bao lâu thì phải bắt đầu lại từ đầu?
Với hầu hết kỹ năng, rất hiếm khi phải bắt đầu lại hoàn toàn. Người học lại sau thời gian dài thường lấy lại nhanh hơn lần đầu học. Vài tuần đầu sẽ thấy hụt, nhưng phần nền vẫn còn.
Có nên đổi sang cách học khác khi quay lại không?
Nếu lý do đứt nhịp liên quan tới cách học, như quá dài, quá khó, giờ giấc không hợp, thì nên đổi đúng phần đó. Nếu lý do là hoàn cảnh bên ngoài, quay lại cách cũ thường dễ hơn vì đã quen.
Đứt nhịp lần thứ ba, thứ tư thì có phải mình không hợp với mục tiêu này không?
Không nhất thiết. Xem các lần đứt có chung lý do không. Nếu chung, giải quyết lý do đó. Nếu mỗi lần một lý do và lần nào quay lại cũng thấy vui, mục tiêu vẫn hợp, chỉ là đời sống có nhiều biến động.
Có nên công khai lại mục tiêu khi quay lại không?
Tuỳ người. Với nhiều người, quay lại lặng lẽ vài tuần cho nhịp đứng vững rồi mới chia sẻ thì nhẹ nhàng hơn, tránh áp lực phải chứng minh ngay.
Nếu thấy chẳng còn muốn quay lại thì sao?
Đó là thông tin đáng nghe. Ghi nó lại cho buổi rà soát tiếp theo và hỏi xem mục tiêu còn là của mình không. Không quay lại một mục tiêu đã hết ý nghĩa không phải là bỏ cuộc, mà là chọn lại.