Bị chê hay bị từ chối khi đang theo đuổi một việc dài làm mất hứng vì nó chạm vào cả công sức đã bỏ ra lẫn hình ảnh mình đang cố xây. Cách đứng dậy hiệu quả thường gồm ba bước: cho mình vài ngày để cảm xúc lắng xuống mà không quyết định gì lớn, tách phần góp ý dùng được khỏi phần chỉ làm đau, rồi quay lại bằng một việc nhỏ trước khi gửi lần tiếp theo.
Bài này dành cho những ai đang theo đuổi một việc riêng nhiều tháng, nhiều năm và vừa nhận một cú: bản thảo bị nhà xuất bản trả lại, bức tranh bị chê trong nhóm, sản phẩm thử bị khách quen nói thẳng là không mua, bài viết bị bình luận gay gắt. Bài không bàn chuyện góp ý ở công sở hay chuyện bản lĩnh trước đám đông, mà tập trung vào chuyện giữ được việc mình đang làm sau một lần bị từ chối.
Vì sao một lời chê nặng hơn mười lời khen
Nhiều người ngạc nhiên vì nhận mười bình luận khen và một bình luận chê, rồi cả tối chỉ nghĩ về câu chê. Các nhà tâm lý học gọi xu hướng này là thiên lệch tiêu cực: thông tin xấu thường được chú ý và ghi nhớ mạnh hơn thông tin tốt cùng mức độ. Bài tổng quan nổi tiếng của Roy Baumeister và cộng sự năm 2001 có tựa đề nói đúng điều đó, rằng cái xấu mạnh hơn cái tốt, dù về sau cũng có tranh luận về mức độ phổ quát của nhận định này.
Với người theo đuổi việc dài, lời chê còn nặng hơn vì nó đến sau nhiều tháng bỏ công, và vì việc đó thường gắn với bản thân: bức tranh là của mình, cuốn truyện là giọng của mình. Bị từ chối dễ bị nghe thành "mình không đủ tốt" chứ không chỉ "sản phẩm này chưa đủ tốt".
Biết cơ chế không làm cảm giác biến mất, nhưng giúp mình không tin hoàn toàn vào nó. Cảm giác tối hôm đó không phải là một đánh giá chính xác về cả chặng đường; nó là phản ứng tự nhiên của một bộ não được thiết kế để chú ý tới mối đe doạ.
Ba ngày đầu sau khi bị từ chối
Ba ngày đầu là lúc dễ ra quyết định sai nhất, như xoá hết, bỏ hẳn, hay trả lời gay gắt. Một trình tự đơn giản giúp đi qua nó:
- Ngày một: ghi lại nguyên văn lời chê hoặc thư từ chối vào một chỗ, rồi đóng lại. Không trả lời, không sửa sản phẩm, không ra quyết định gì về dự án.
- Ngày một: làm một việc bình thường giúp mình ổn hơn, như đi bộ, nấu một bữa, gặp một người bạn. Nói với một người tin cậy nếu muốn, nhưng không cần phân tích.
- Ngày hai: vẫn chưa sửa. Làm một buổi luyện ngắn ở phần khác của việc mình đang theo đuổi, để giữ thói quen không bị đứt cùng với cảm xúc.
- Ngày ba: mở lại lời chê, đọc chậm, và chia nó theo bảng phân loại ở mục dưới.
- Ngày ba: viết ra một điều duy nhất sẽ làm khác ở lần tới, nếu có. Nếu không có gì dùng được, ghi "không có" và để đó.
Không phải ai cũng cần đúng ba ngày. Có người lắng sau vài giờ, có người cần một tuần. Điều quan trọng là có một khoảng cố ý giữa lúc nhận cú và lúc phản ứng, chứ không phải độ dài cụ thể.
Phân loại phản hồi: giữ gì, bỏ gì
Không phải lời chê nào cũng có giá trị như nhau. Chia phản hồi nhận được theo bảng dưới giúp lấy được phần có ích mà không phải ôm theo phần còn lại:
| Loại phản hồi | Dấu hiệu nhận ra | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Góp ý cụ thể từ người hiểu việc | Chỉ ra chỗ cụ thể, có lý do, có khi kèm gợi ý | Giữ, xem xét kỹ, thử sửa ở lần tới |
| Góp ý chung chung | "Chưa hay", "thiếu gì đó", không nói ở đâu | Nếu có thể, hỏi lại một câu cụ thể; không được thì ghi nhận và để đó |
| Thư từ chối theo mẫu | Câu giống hệt gửi cho nhiều người, không nhắc gì tới sản phẩm | Coi như dữ kiện "lần này không hợp", không đọc thêm ý nghĩa |
| Phản hồi lặp lại từ nhiều người | Ba bốn người khác nhau nói cùng một điểm | Ưu tiên xử lý, dù mình không đồng ý ngay |
| Lời nói làm tổn thương | Nhắm vào con người, không vào sản phẩm; mỉa mai, xúc phạm | Không cần phân tích, không cần trả lời; có thể chặn nếu ở trên mạng |
Loại thứ tư, phản hồi lặp lại, là loại đáng giá nhất và cũng khó nghe nhất. Một người chê có thể là khẩu vị riêng; năm người chê cùng một chỗ thì thường là có vấn đề thật. Ngược lại, loại cuối cùng không đáng chiếm thời gian của bạn, dù nó thường là loại bám lấy tâm trí lâu nhất.
Ví dụ: chiếc bánh bị khách quen chê
Ví dụ giả định: chị T., làm văn phòng, nhận làm bánh bông lan cuối tuần cho người quen đã một năm, đang định mở rộng dần. Một khách quen nhắn thẳng: bánh lần này khô và ngọt quá, chắc không đặt nữa. Tối đó chị muốn dừng hẳn, nghĩ rằng một năm qua người ta chỉ khen cho phải phép.
Chị chờ tới hôm sau mới mở lại tin nhắn, và tách nó ra. "Khô và ngọt quá" là góp ý cụ thể, có chỗ để kiểm. "Chắc không đặt nữa" là phản ứng của khách, không phải đánh giá cả một năm. Chị nhắn hỏi thêm một câu ngắn, bánh để bao lâu thì mới ăn. Câu trả lời là để qua đêm trong tủ lạnh không đậy kín. Chị thêm vào túi bánh một dòng hướng dẫn bảo quản, và bớt một chút đường theo góp ý cũ của hai khách khác mà trước đó chị bỏ qua.
Người khách đó không quay lại, và điều đó cũng không sao. Lời chê đó đã giúp chị sửa được một lỗi mà ba người đã nói, và chị chỉ nghe ra khi đặt chúng cạnh nhau.
Khi lời chê đúng: sửa mà không đánh mất mình
Sửa phần kỹ thuật, giữ phần lựa chọn. Lỗi phối màu, lỗi cấu trúc câu, lỗi nhịp đàn là thứ nên sửa. Còn chọn đề tài, giọng riêng, phong cách là lựa chọn của mình; người chê có thể không thích, nhưng không có nghĩa là nó sai.
Sửa một điểm mỗi lần. Nhận năm góp ý rồi sửa cả năm cùng lúc thường làm sản phẩm mất hồn. Chọn điểm quan trọng nhất, sửa, rồi xem lại.
Nhờ người khác xem bản đã sửa. Sau khi sửa, đưa cho một người chưa xem bản cũ. Nếu họ không còn thấy vấn đề cũ, việc sửa đã đúng chỗ.
Ghi lại cái đã học được. Mỗi lần sửa theo góp ý có ích, ghi một dòng rút ra. Theo thời gian, những dòng này thành sổ tay nghề của riêng mình, và lần bị chê sau sẽ đỡ bất ngờ hơn.
Từ chối là một phần của mọi con đường dài
Rất nhiều việc đáng làm có tỷ lệ từ chối cao ở bản chất: gửi bản thảo cho nhà xuất bản, nộp hồ sơ học bổng, chào hàng cho khách mới, gửi tranh dự triển lãm. Câu chuyện J.K. Rowling bị nhiều nhà xuất bản từ chối bản thảo đầu tiên trước khi được nhận đã được kể nhiều đến mức thành quen, nhưng nó nói lên một điều thật: ở những lĩnh vực đó, bị từ chối không phải ngoại lệ mà là phần lớn kết quả của người làm nghiêm túc.
Điều đó không có nghĩa là mọi lời từ chối đều sai và người kiên trì nào rồi cũng được nhận. Thiên kiến kẻ sống sót làm ta chỉ nghe chuyện của người cuối cùng thành công. Nhưng nó có nghĩa là mỗi lần bị từ chối không phải là phán quyết cuối cùng, và tỷ lệ chấp nhận chỉ đo được sau nhiều lần thử chứ không sau một lần.
Một cách nhìn thực tế là coi việc gửi đi như một quy trình có nhiều vòng. Nhà văn, hoạ sĩ, người bán hàng lâu năm thường có danh sách nơi sẽ gửi tiếp ngay khi một nơi từ chối, để lời từ chối chỉ là chuyển sang dòng tiếp theo chứ không phải dừng lại.
Tăng số lần thử để mỗi lần nhẹ hơn
Gửi nhiều nơi thay vì đặt hết vào một. Khi chỉ gửi một chỗ, lời từ chối mang cả sức nặng của dự án. Khi đã gửi tám chỗ, một lời từ chối chỉ là một trong tám. Chuẩn bị sẵn danh sách trước khi gửi lần đầu.
Đặt mục tiêu theo số lần gửi. Một số người viết đặt mục tiêu nhận đủ một số lời từ chối mỗi năm thay vì số lần được nhận. Cách đặt này nghe ngược nhưng có lý: số lần gửi trong tay mình, kết quả thì không.
Thử nhỏ trước khi thử lớn. Đưa sản phẩm cho vài người tin cậy trước khi gửi đi rộng. Lời chê từ người tử tế ở vòng nhỏ dễ nghe hơn và giúp sửa trước những lỗi lớn.
Ghi lại mọi lần gửi và kết quả. Một bảng đơn giản gồm ngày gửi, nơi gửi, kết quả, phản hồi nếu có. Sau một năm, bảng đó cho thấy những điều không thấy được khi chỉ nhớ lần bị từ chối gần nhất.
Giữ lại những phản hồi tốt có thật
Vì lời chê bám dai hơn lời khen, người theo đuổi việc dài nên có một chỗ lưu những phản hồi tốt có thật: tin nhắn của người đọc kể bài viết giúp họ thế nào, lời nhận xét cụ thể của thầy về một chỗ mình làm tốt, ảnh một khách hàng dùng sản phẩm của mình. Không phải những lời khen chung chung cho vui, mà là những phản hồi có chi tiết, cho thấy việc mình làm đã chạm tới ai đó.
Thư mục này không dùng để tự an ủi rằng mình giỏi. Nó dùng để cân lại bức tranh vào những tối vừa nhận một lời từ chối, khi đầu óc đang nghiêng hẳn về một phía. Đọc lại vài phản hồi cụ thể giúp nhớ rằng lời chê hôm nay là một dữ kiện trong nhiều dữ kiện, không phải toàn bộ sự thật về những gì mình đã làm được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trả lời người chê trên mạng không?
Với góp ý cụ thể và lịch sự, một lời cảm ơn ngắn là đủ, không cần giải thích hay bào chữa. Với lời nói nhắm vào con người, thường không nên trả lời, vì cuộc tranh cãi hiếm khi đem lại gì ngoài mất thêm thời gian và tâm trạng.
Bị người thân chê việc mình đang làm thì khác gì người lạ chê?
Lời chê từ người thân thường nặng hơn vì mình quý họ, nhưng họ cũng thường không phải người hiểu nghề nhất. Có thể ghi nhận sự lo lắng phía sau lời chê, đồng thời tìm phản hồi chuyên môn từ người khác.
Bị từ chối nhiều lần liên tiếp thì có nên đổi hướng không?
Nếu các lời từ chối có phản hồi lặp lại cùng một điểm, nên sửa điểm đó trước khi đổi hướng. Nếu đã sửa và gửi tiếp nhiều vòng mà vẫn không có tín hiệu nào, có thể cân nhắc đổi nơi gửi, đổi hình thức, hoặc xem lại mục tiêu.
Làm sao biết người góp ý có hiểu việc không?
Nhìn vào việc họ đã làm hoặc đang làm trong lĩnh vực đó, và vào cách họ góp ý: người hiểu việc thường chỉ ra chỗ cụ thể và giải thích vì sao. Người không hiểu việc vẫn có thể đúng về cảm nhận của người xem bình thường, điều đó cũng có giá trị.
Cảm giác buồn sau khi bị từ chối kéo dài hàng tuần có bình thường không?
Buồn vài ngày là bình thường. Nếu cảm giác nặng nề kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, mất hứng với nhiều việc khác, hãy nói chuyện với người thân và cân nhắc gặp chuyên gia sức khoẻ tinh thần.