Để dành tiền mở việc riêng là để dành cho hai quỹ khác nhau: quỹ vốn cho chính việc đó (dụng cụ, hàng ban đầu, chi phí khởi động) và quỹ sống để bạn trụ được trong những tháng việc mới chưa có thu. Nhiều người chỉ tính quỹ thứ nhất, rồi phải đóng cửa sau vài tháng không phải vì việc dở mà vì hết tiền ăn.
Bài dành cho người đang đi làm và định vài năm nữa mở một việc nhỏ: tiệm sửa đồ, xưởng mộc tại nhà, dịch vụ chụp ảnh, quầy bán đồ ăn, một dịch vụ làm tự do. Bài không bàn chọn ngành hay pháp lý (giấy phép, thuế cần kiểm theo quy định hiện hành), chỉ bàn phần kỷ luật tiền: tính số cần có, chia ra theo tháng, giữ quỹ khỏi bị tiêu lẹm, và cách thử việc nhỏ trong lúc đang để dành. Mọi con số là ví dụ giả định; bài không hứa việc riêng sẽ có lời.
Hai quỹ cần có: ví dụ giả định
Anh Phúc định mở dịch vụ sửa chữa đồ điện gia dụng tại nhà sau khi nghỉ việc ở xưởng. Chi tiêu gia đình phần anh gánh khoảng chín triệu mỗi tháng:
| Khoản | Số tiền ví dụ | Cách tính | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Dụng cụ, máy đo, đồ nghề | 18 triệu | Liệt kê từng món, hỏi giá ba nơi | Ưu tiên đồ cũ còn tốt cho món ít dùng |
| Linh kiện, vật tư ban đầu | 7 triệu | Đủ cho khoảng hai tháng đầu | Không ôm hàng nhiều trước khi biết khách cần gì |
| Chi phí khởi động khác | 5 triệu | Sửa chỗ làm, xe chở đồ, giới thiệu ban đầu | Dễ bị đánh giá thấp nhất |
| Tổng quỹ vốn | 30 triệu | Cộng thêm khoảng 15% dự phòng cho quỹ vốn | |
| Quỹ sống | 54 triệu | 9 triệu × 6 tháng | Tách riêng hẳn, không dùng cho việc |
| Tổng cần có | khoảng 88 triệu | Chưa tính quỹ dự phòng gia đình đã có sẵn |
Con số quỹ sống thường làm người ta giật mình vì nó lớn hơn quỹ vốn. Nhưng đây là phần quyết định bạn có đủ thời gian để việc mới tìm được khách hay không. Sáu tháng là một mức hay được dùng; việc cần lâu mới có khách quen nên tính dài hơn.
Quỹ sống khác quỹ dự phòng gia đình. Quỹ dự phòng dành cho ốm đau, biến cố; quỹ sống dành cho việc thay thế lương trong thời gian chờ. Dùng một quỹ cho cả hai việc thì gặp biến cố trong lúc khởi động sẽ không còn gì.
Chia mục tiêu lớn thành con số mỗi tháng
Tám mươi tám triệu nghe xa. Chia nhỏ ra mới thấy đường đi:
- Chọn thời điểm dự định mở. Ví dụ ba năm nữa, tức ba mươi sáu tháng.
- Trừ đi số đã có. Nếu đã có mười triệu dành riêng cho mục tiêu này, còn cần bảy mươi tám triệu.
- Chia cho số tháng. Bảy mươi tám triệu chia ba mươi sáu tháng là khoảng hai triệu hai mỗi tháng.
- Đối chiếu với khả năng. Nếu hai triệu hai quá sức, có ba lựa chọn: kéo dài thời gian, thu nhỏ quy mô ban đầu, hoặc tăng thu nhập. Không có lựa chọn thứ tư là vay để bù.
- Chia hai quỹ theo tỷ lệ. Mỗi tháng chuyển vào hai tài khoản riêng, ví dụ một phần ba cho quỹ vốn, hai phần ba cho quỹ sống. Hai quỹ cùng lớn lên, không quỹ nào bị bỏ lại.
Bước năm giúp tránh một cái bẫy phổ biến: dồn hết vào quỹ vốn trước vì mua đồ nghề thấy hào hứng hơn, rồi đến ngày mở thì có đủ máy móc mà không có tiền sống.
Giữ quỹ không bị tiêu lẹm trong nhiều năm
Đặt tên cho quỹ. Tài khoản đặt tên "Xưởng sửa đồ 2029" khó bị rút ra mua điện thoại hơn tài khoản tên "Tiết kiệm". Cái tên nhắc bạn mỗi lần mở ứng dụng rằng số tiền này đã có chủ.
Không để chung với quỹ dự phòng. Khi có biến cố, dùng quỹ dự phòng. Quỹ mục tiêu chỉ dùng cho mục tiêu, nếu không ba năm sẽ thành năm năm.
Có quy tắc cho những lần "mượn tạm". Nếu bắt buộc phải mượn quỹ mục tiêu, ghi lại như một khoản nợ của chính mình, có lịch trả. Mượn mà không ghi thì gần như không bao giờ trả.
Ghi tiến độ ở chỗ nhìn thấy. Một tờ giấy dán sau cửa, mỗi ô là một triệu. Thấy ô tô kín dần giúp vượt qua những tháng muốn tiêu.
Báo cho người cùng nhà. Vợ hoặc chồng biết quỹ này, biết mục tiêu, sẽ ít đề xuất dùng nó cho việc khác, và có khi góp thêm.
Thử việc nhỏ trong lúc đang để dành
Ba năm để dành cũng là ba năm để thử. Thay vì chờ đủ tiền rồi mới bắt đầu, có thể nhận việc nhỏ ngoài giờ ngay từ bây giờ: sửa đồ cho người quen vào cuối tuần, chụp ảnh cho vài sự kiện nhỏ, bán thử vài mẻ đồ ăn. Việc thử cho bạn biết ba điều mà không bảng tính nào cho được: khách có thật sự cần không, bạn có thích làm việc này hằng ngày không, và giá bao nhiêu thì người ta trả.
Thu nhập từ việc thử nên đi thẳng vào quỹ, đừng để nó hoà vào chi tiêu. Ví dụ giả định: mỗi tháng sửa đồ cuối tuần được một triệu rưỡi, toàn bộ vào quỹ vốn. Sau ba năm, khoản này góp hơn năm mươi triệu, rút ngắn đáng kể thời gian chờ.
Việc thử cũng có thể cho kết quả bạn không muốn nghe: khách ít hơn dự tính, công việc mệt hơn tưởng tượng. Đó là thông tin quý, đến lúc bạn chỉ mất vài cuối tuần chứ chưa mất cả quỹ. Quỹ đã gom vẫn còn nguyên giá trị cho một mục tiêu khác.
Việc thử ngoài giờ cần giữ trong giới hạn: không ảnh hưởng việc chính, không vi phạm cam kết với nơi đang làm, không lấy hết giấc ngủ. Nếu việc thử bắt đầu có khách đều, đó là lúc nghĩ về một chỗ để khách tìm đến bạn; một địa chỉ trực tuyến mang đúng tên việc mình định làm có thể giữ được nhiều năm, và tên miền gọn cho việc đó có thể tìm ở tenmiendangcap.com.
Ví dụ giả định: ba năm để dành của anh Phúc
Năm đầu, anh Phúc chuyển mỗi tháng hai triệu hai vào hai tài khoản, một phần ba cho quỹ vốn, hai phần ba cho quỹ sống. Cuối tuần anh nhận sửa quạt, nồi cơm, máy giặt cho hàng xóm và người quen của đồng nghiệp, mỗi tháng thêm được khoảng một triệu, toàn bộ vào quỹ vốn. Anh mua dần đồ nghề cũ còn tốt khi gặp giá hợp lý, ghi vào sổ như một khoản đã chi từ quỹ vốn.
Năm thứ hai, con anh vào lớp một, chi tiêu tăng; anh hạ mức chuyển xuống một triệu tám trong sáu tháng và chấp nhận dời ngày mở thêm một quý. Việc sửa cuối tuần đều hơn, có khách quay lại và giới thiệu người khác. Anh nhận ra phần lớn khách cần sửa máy giặt và tủ lạnh, nên bớt mua đồ nghề cho các loại máy ít gặp.
Cuối năm thứ ba cộng thêm một quý, quỹ vốn đủ, quỹ sống được năm tháng rưỡi thay vì sáu. Vợ anh đề nghị chờ thêm hai tháng cho đủ; anh đồng ý. Ngày nghỉ việc ở xưởng, anh đã có sẵn đồ nghề, một nhóm khách cũ và một khoản tiền sống tách riêng. Không có gì bảo đảm việc mới sẽ có lời, nhưng anh không bắt đầu bằng một khoản nợ.
Những dấu hiệu chưa nên rút quỹ để mở
Đủ tiền chưa phải là đủ điều kiện. Nên chờ thêm nếu:
- Quỹ sống chưa đủ số tháng đã định, dù quỹ vốn đã đủ.
- Quỹ dự phòng gia đình chưa có hoặc đang thấp.
- Gia đình chưa thống nhất, người bạn đời còn lo lắng chưa được trả lời.
- Việc thử ngoài giờ chưa cho thấy có khách đều đặn, hoặc bạn chưa thử gì.
- Đang có nợ lãi cao chưa trả hết.
- Bạn định vay thêm để bù phần thiếu, đặc biệt vay nóng hay vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc.
Điểm cuối cùng đáng nhắc lại: vay để mở việc riêng khi chưa có dòng thu đã kiểm chứng biến một rủi ro có giới hạn (mất tiền đã để dành) thành rủi ro không giới hạn (nợ kéo dài). Nếu cần vay, nên là khoản nhỏ, với tổ chức tín dụng chính thức, sau khi đã thử và có thu thật, và nên hỏi người có chuyên môn trước khi ký.
Khi đã mở: giữ kỷ luật tiền ở chặng mới
Ngày mở việc là ngày hai quỹ bắt đầu được tiêu. Kỷ luật lúc này chuyển sang dạng khác: tách tài khoản của việc khỏi tài khoản gia đình ngay từ ngày đầu; mỗi tháng tự trả cho mình một khoản từ quỹ sống như một mức lương, không rút tuỳ ý; ghi sổ thu chi của việc, dù chỉ trong một cuốn vở.
Đặt sẵn một mốc xem lại, ví dụ khi quỹ sống còn một nửa. Đến mốc đó, nhìn thẳng vào con số: việc đang có thu bao nhiêu, xu hướng tăng hay đứng, cần thay đổi gì. Quyết định tiếp tục, điều chỉnh hay dừng lại lúc còn một nửa quỹ dễ hơn nhiều so với lúc quỹ đã cạn.
Dừng không có nghĩa là thất bại hoàn toàn. Bạn đã có ba năm giữ kỷ luật tiền, một kỹ năng mới, những người khách đầu tiên, và một phần quỹ còn lại. Những thứ đó theo bạn sang việc tiếp theo, dù là quay lại đi làm hay thử một hướng khác.
Câu hỏi thường gặp
Nên để dành bao lâu trước khi mở việc riêng?
Tuỳ quy mô và thu nhập, thường từ hai đến năm năm với người đi làm có mức lương trung bình. Quan trọng hơn thời gian là đã đủ cả quỹ vốn lẫn quỹ sống, và đã thử việc nhỏ đủ để biết có khách. Mở sớm khi thiếu quỹ sống là lý do hay gặp khiến việc nhỏ đóng cửa sớm.
Quỹ sống nên đủ bao nhiêu tháng?
Sáu tháng chi tiêu là mức nhiều người dùng. Việc cần thời gian dài mới có khách quen, hoặc khi bạn là nguồn thu chính của gia đình, nên tính dài hơn. Nếu người bạn đời có thu nhập ổn định, có thể tính ngắn hơn một chút.
Có nên dùng tiền quỹ dự phòng để mở việc?
Không. Quỹ dự phòng là lớp bảo vệ gia đình khỏi biến cố, và trong thời gian khởi động một việc mới, rủi ro biến cố còn cao hơn bình thường. Giữ nguyên quỹ dự phòng, để dành riêng cho việc mới.
Thu nhập từ việc làm thử có nên dùng để tiêu không?
Nên dồn vào quỹ của mục tiêu. Đó vừa là cách tăng tốc, vừa là cách kiểm tra: nếu bạn không giữ được thu nhập thử cho quỹ, khi mở thật sẽ khó tách bạch tiền của việc và tiền gia đình.
Đang để dành thì xảy ra biến cố phải dùng quỹ, làm sao?
Dùng quỹ dự phòng trước. Nếu không đủ mà phải dùng quỹ mục tiêu, ghi lại như một khoản tự vay và có lịch nạp lại. Chấp nhận kéo dài thời gian mở việc thêm vài tháng. Biến cố trong ba năm là chuyện bình thường, không phải lý do bỏ mục tiêu.
Gia đình không đồng ý dùng tiền chung để mở việc riêng thì sao?
Có thể bắt đầu bằng quỹ từ phần thu nhập riêng của bạn và thu nhập từ việc làm thử, quy mô nhỏ hơn. Chia sẻ kế hoạch có con số, có mốc dừng, có quỹ sống riêng thường giúp người thân yên tâm hơn nhiều so với một ý tưởng chung chung.