Một mục tiêu dài hạn dùng được phải trả lời ba câu: xong thì trông thế nào, tuần này làm gì cho nó, và mình sẵn sàng trả giá gì để giữ nó qua nhiều năm. "Muốn giàu", "muốn giỏi tiếng Anh", "muốn sống khác đi" là mong ước, không phải mục tiêu, vì cả ba câu đó đều không trả lời được. Mong ước không có lỗi gì; nó chỉ chưa đủ hình dạng để biến thành lịch tuần.
Người đi làm, sinh viên năm cuối hay người làm tự do đều hay vấp cùng một chỗ: đặt mục tiêu bằng cảm xúc của một buổi tối có hứng, rồi ba tuần sau không còn nhớ đã định làm gì cụ thể. Bài này đưa ra bốn câu lọc để biết một mục tiêu có đáng đem theo vài năm không, bảng chuyển câu mơ hồ thành câu dùng được, phép tính thời gian để thấy cái giá thật, và mẫu tờ mục tiêu một trang có thể viết xong trong hai mươi phút.
Mục tiêu mơ hồ hỏng ở bốn chỗ
Không có điểm bắt đầu. Câu "muốn giỏi tiếng Anh" không nói sáng mai phải mở sách nào, nghe gì, viết gì. Mỗi lần ngồi xuống lại mất mười lăm phút để quyết định làm gì, và chính khoảng do dự đó là chỗ người ta bỏ đi lướt điện thoại.
Không có vạch đích. Không biết khi nào là "giỏi" nên không bao giờ thấy mình tới. Người theo đuổi mục tiêu không vạch đích hay rơi vào cảm giác chạy mãi mà không đến, dù thực tế đã tiến khá xa.
Không biết mình đang sớm hay trễ. Một mục tiêu nhiều năm cần các mốc giữa đường. Không có mốc thì không có lúc để dừng lại xem đi đúng hướng chưa, và lệch hướng chỉ bị phát hiện khi đã muộn hai, ba năm.
Dễ đổi nghĩa khi khó. Mục tiêu mơ hồ có thể tự co giãn: gặp khó thì "giàu" thành "đủ sống", "giỏi" thành "cũng tạm". Co giãn có lúc là khôn ngoan, nhưng nếu nó xảy ra lặng lẽ mỗi lần mệt thì mục tiêu không còn dẫn đường được nữa.
Bằng chứng nói gì. Lý thuyết đặt mục tiêu của Edwin Locke và Gary Latham, tổng hợp từ hàng trăm nghiên cứu trong mấy chục năm, cho thấy mục tiêu cụ thể và khá khó thường dẫn tới kết quả tốt hơn lời dặn "cố hết sức". Giới hạn cần biết: phần lớn các nghiên cứu đó đo nhiệm vụ ngắn, trong công việc hoặc phòng thí nghiệm; với việc đang học cái mới hoàn toàn, chính hai tác giả lưu ý rằng mục tiêu về cách học đôi khi hợp hơn mục tiêu về con số.
Bốn câu lọc trước khi cam kết vài năm
Mình có chịu nổi phần nhàm chán của nó không? Mục tiêu nào cũng có phần lặp đi lặp lại. Muốn chạy được một cuộc đua dài thì phải chịu những buổi chạy chậm, đều, không có gì để kể. Muốn viết xong một cuốn sách thì phải chịu những tối sửa đi sửa lại một đoạn. Hãy tưởng tượng cụ thể một buổi tối thứ ba bình thường dành cho mục tiêu: nếu buổi tối đó làm bạn ngán ngay từ trong đầu, mục tiêu có thể vẫn đúng, nhưng cần nghĩ cách làm phần nhàm đó nhẹ hơn trước khi bắt đầu.
Nếu không ai biết, mình có còn muốn không? Một phần lớn mục tiêu ta đặt là để được nhìn nhận. Điều đó bình thường, nhưng sự nhìn nhận đến chậm và thất thường. Mục tiêu chỉ đứng được nhờ lời khen sẽ đổ vào năm thứ hai, lúc chưa có gì để khoe mà phần việc thì nặng nhất.
Nó có đẩy lùi một thứ mình không muốn mất không? Ba năm học thạc sĩ buổi tối có thể đẩy lùi chuyện có con, chuyện chăm bố mẹ, chuyện giữ sức khoẻ. Không phải để từ bỏ, mà để biết trước cái gì sẽ bị chèn ép và thương lượng với những người liên quan ngay từ đầu.
Có thứ nhìn thấy được sau ba tháng không? Mục tiêu năm năm mà ba tháng đầu không có dấu hiệu nào để thấy, không có một bài viết, một sản phẩm thử, một bài kiểm tra, thì rất khó giữ. Nếu câu trả lời là không, hãy thêm một mốc nhỏ có thể chạm được trước kỳ nghỉ gần nhất.
Từ câu mơ hồ thành mục tiêu dùng được
Bảng dưới lấy những câu người ta hay viết vào đầu năm và đổi chúng thành dạng có thể bắt đầu ngay. Các con số là ví dụ giả định, để thấy độ cụ thể cần có chứ không phải chuẩn cho ai:
| Câu ban đầu | Câu dùng được | Việc của tuần đầu tiên |
|---|---|---|
| Muốn giỏi tiếng Anh | Trong hai năm, đọc được tài liệu chuyên ngành không cần tra từ quá năm lần một trang và nói chuyện công việc mười lăm phút không đứt mạch | Chọn một tài liệu ngành dài khoảng mười trang, đọc mỗi tối hai mươi phút, ghi các từ phải tra |
| Muốn giàu | Trong năm năm, có khoản để dành bằng một năm chi tiêu của gia đình và một nguồn thu thứ hai ổn định | Ghi lại chi tiêu bảy ngày để biết một năm chi tiêu thật là bao nhiêu |
| Muốn khoẻ hơn | Trong ba năm, chạy được mười cây số không dừng và giữ được nhịp ba buổi một tuần | Ba buổi đi bộ nhanh xen chạy chậm, mỗi buổi hai mươi lăm phút |
| Muốn có nghề riêng | Trong bốn năm, nhận được việc làm tự do đủ trả một nửa chi phí sống hằng tháng | Liệt kê ba kỹ năng có người từng nhờ mình làm giúp và một người để hỏi giá thị trường |
| Muốn viết sách | Trong ba năm, có bản thảo hoàn chỉnh khoảng sáu mươi nghìn chữ đã qua hai lượt sửa | Viết năm buổi, mỗi buổi ba trăm chữ, không sửa |
Để ý cột thứ hai không có chữ "cố gắng", "phấn đấu", "nhiều hơn". Mỗi câu có một thời hạn, một trạng thái nhìn thấy được, và đủ khó để cần vài năm. Cột thứ ba nhỏ tới mức gần như buồn cười, và đó là cố ý: tuần đầu chỉ để kiểm tra mục tiêu có chen được vào đời sống thật hay không.
Đừng lo nếu câu ở cột hai sai một chút. Sau sáu tháng bạn sẽ biết nhiều hơn về mục tiêu của mình và sửa nó. Viết sai rồi sửa vẫn tốt hơn nhiều so với để nguyên câu mơ hồ vì sợ viết sai.
Tính cái giá thời gian trước khi bắt đầu
Phần lớn mục tiêu bị bỏ không phải vì người ta yếu, mà vì người ta đặt chúng lên một lịch vốn đã đầy. Một phép tính đơn giản giúp thấy điều đó trước khi nó xảy ra. Ví dụ giả định: muốn học một nghề mới trong ba năm, mỗi tuần năm giờ, mỗi năm trừ đi khoảng hai tuần nghỉ Tết và ốm đau. Năm giờ nhân năm mươi tuần nhân ba năm ra bảy trăm năm mươi giờ. Bảy trăm năm mươi giờ là một con số có thật: đủ để đi từ người mới tới mức làm được việc đơn giản ở nhiều nghề tay nghề, chưa đủ để thành chuyên gia.
Câu hỏi tiếp theo khó hơn: năm giờ mỗi tuần lấy từ đâu ra? Hãy viết cụ thể, ví dụ tối thứ hai, thứ tư từ chín giờ đến mười giờ rưỡi, sáng chủ nhật hai tiếng. Rồi hỏi tiếp: những khung giờ đó hiện đang dùng vào việc gì, và việc đó sẽ đi đâu. Nếu câu trả lời là "bớt ngủ", hãy dừng lại; mục tiêu dựng trên giấc ngủ thiếu thường sụp trước khi kịp thành.
Ngoài thời gian còn có tiền (học phí, dụng cụ, có khi là thu nhập bị giảm), sức (một mục tiêu thể chất ăn vào sức của cả ngày), và những người xung quanh (buổi tối dành cho mục tiêu là buổi tối không dành cho gia đình). Viết đủ bốn dòng này ra giấy không làm mục tiêu kém hấp dẫn đi; nó làm bạn ít bị bất ngờ vào tháng thứ tư.
Tờ mục tiêu một trang: viết trong hai mươi phút
Viết tay trên một tờ giấy, không cần sổ đẹp. Giới hạn một trang là để buộc phải chọn. Thứ tự các dòng:
- Một câu mục tiêu theo dạng ở cột thứ hai của bảng trên: thời hạn và trạng thái nhìn thấy được.
- Hai câu vì sao: một lý do cho bản thân, một lý do liên quan tới người hoặc việc mình quý. Lý do thứ hai thường giữ người ta lại lâu hơn lý do thứ nhất.
- Ba mốc giữa đường: cuối năm thứ nhất, giữa chặng, và sáu tháng trước hạn.
- Khung giờ hằng tuần, ghi rõ ngày và giờ, kèm phiên bản tối thiểu cho tuần bận (ví dụ mười lăm phút thay vì một tiếng).
- Cái giá chấp nhận trả và một thứ không đánh đổi: ví dụ "chấp nhận bớt xem phim, không bớt ngủ".
- Một điều kiện xem lại: ngày cụ thể trong năm sẽ ngồi đọc lại tờ này, và câu hỏi sẽ tự hỏi lúc đó.
Có một chuyện hay được kể là nghiên cứu ở một trường đại học Mỹ năm 1953 cho thấy số ít sinh viên viết mục tiêu ra giấy về sau giàu hơn tất cả số còn lại. Nhiều người đã đi tìm và không thấy nghiên cứu đó tồn tại; nó là giai thoại. Viết mục tiêu ra giấy vẫn có ích, nhưng vì lý do bình thường hơn: nó buộc câu chữ phải rõ, và nó để lại một thứ để đọc lại sau sáu tháng, khi trí nhớ đã kịp tô vẽ lại ý định ban đầu.
Dấu hiệu đã chọn nhầm ngay từ đầu
Bạn chỉ hào hứng khi kể với người khác. Lúc nói về mục tiêu thì sáng mắt, lúc ngồi làm thì trống rỗng. Có thể bạn yêu hình ảnh của người đã đạt được nó hơn là con đường đi tới đó. Không sao, nhưng nên biết sớm.
Mục tiêu là của một người khác. Nhiều mục tiêu là của bố mẹ, của bạn đời, của một hình mẫu trên mạng. Câu hỏi để tách: nếu người đó không bao giờ biết kết quả, mình còn làm không.
Mục tiêu đòi một hoàn cảnh mình không có. Muốn tập một môn cần sân bãi mà nơi ở không có, muốn học một nghề cần thầy kèm trực tiếp mà vùng mình không ai dạy. Điều chỉnh mục tiêu cho hợp hoàn cảnh không phải là hạ thấp mình.
Cái giá đã viết ra nhưng chưa ai đồng ý. Nếu mục tiêu lấy mất ba buổi tối mỗi tuần của gia đình mà chưa nói với ai, đó là một khoản nợ sẽ đến hạn. Nói trước, khi chưa có gì căng thẳng, dễ hơn nhiều so với giải thích lúc đã có va chạm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt mục tiêu mười năm không, hay ba đến năm năm là đủ?
Mười năm hợp với những thứ như một sự nghiệp nghệ thuật hay một tay nghề sâu, nhưng khó chia nhỏ và khó kiểm tra. Cách dùng được là giữ một hướng mười năm viết bằng một câu, còn mục tiêu cụ thể có thời hạn và mốc đo thì đặt ba đến năm năm, xong lại đặt tiếp.
Mục tiêu nên khó tới mức nào?
Đủ khó để không đạt được nếu chỉ làm như hiện tại, nhưng có lối đi hình dung được nếu đều đặn. Nếu nghĩ tới nó mà không thấy bước đầu tiên nào, mục tiêu đang quá xa; hãy giữ hướng và rút ngắn thời hạn của chặng đầu.
Một người có thể giữ bao nhiêu mục tiêu dài hạn cùng lúc?
Không có con số chuẩn cho mọi người, nhưng với người đi làm toàn thời gian, một mục tiêu chính và một mục tiêu duy trì nhẹ là mức hay giữ được. Ba mục tiêu lớn chạy song song thường biến thành ba việc làm dở.
Mục tiêu tài chính có nên ghi số tiền cụ thể không?
Nên ghi dưới dạng gắn với đời sống của mình, ví dụ số tháng chi tiêu có thể trang trải, thay vì một con số tròn nghe hay. Bài này không bàn cách đầu tư hay kênh giữ tiền; phần đó cần thông tin chính thức và người có chuyên môn.
Đã viết tờ mục tiêu rồi mà vài tuần sau thấy sai thì sao?
Sửa. Tờ mục tiêu không phải lời thề. Chỉ nên giữ lại bản cũ và ghi ngày sửa kèm lý do, để sau này nhìn lại phân biệt được sửa vì hiểu rõ hơn với sửa vì đang ngại một phần việc khó.