Trả hết nợ tiêu dùng trong hai ba năm đòi hỏi ba thứ: một con số trả cố định mỗi tháng mà bạn giữ được cả tháng khó, một thứ tự trả rõ ràng để mỗi khoản đóng lại tạo cảm giác tiến lên, và một quy tắc cứng là không vay mới trong suốt thời gian trả. Phần khó không nằm ở phép tính mà ở việc giữ nhịp qua hàng chục tháng mà kết quả đến rất chậm.
Bài dành cho người đang có dư nợ thẻ tín dụng, trả góp điện thoại, xe máy, khoản vay tiêu dùng, và đã quyết định thoát ra. Bài nói ngắn về hai cách xếp thứ tự trả, rồi tập trung vào phần giữ nhịp: mốc nhỏ, tháng trượt, người thân, và những cái bẫy khiến nhiều người quay lại vạch xuất phát. Mọi con số là ví dụ giả định; với khoản nợ lớn khó tự xử lý, nên tìm tư vấn từ tổ chức tín dụng hoặc người có chuyên môn.
Hai cách xếp thứ tự trả: so sánh nguyên lý
Với nhiều khoản nợ, bạn trả tối thiểu cho tất cả rồi dồn phần dư vào một khoản. Câu hỏi là khoản nào trước:
| Trả khoản nhỏ nhất trước (tuyết lăn) | Trả khoản lãi cao nhất trước | |
|---|---|---|
| Cách làm | Dồn tiền dư vào khoản có dư nợ nhỏ nhất, xong thì chuyển sang khoản nhỏ tiếp theo | Dồn tiền dư vào khoản có lãi suất cao nhất, xong thì chuyển sang khoản lãi cao tiếp theo |
| Tổng tiền lãi phải trả | Thường nhiều hơn một chút | Thường ít nhất |
| Cảm giác tiến bộ | Có khoản được đóng sớm, thấy rõ | Có thể phải chờ lâu mới đóng được khoản đầu tiên |
| Hợp với ai | Người dễ nản, cần thấy kết quả sớm | Người kiên nhẫn, lãi suất các khoản chênh nhau nhiều |
| Rủi ro | Trả lãi cao lâu hơn cần thiết | Bỏ cuộc trước khi thấy kết quả |
Về mặt toán học, trả lãi cao trước luôn tiết kiệm hơn hoặc bằng. Nhưng một nghiên cứu của David Gal và Blakeley McShane (công bố năm 2012) trên dữ liệu của một công ty tư vấn nợ ở Mỹ cho thấy người đóng được nhiều khoản nợ riêng lẻ có khả năng trả hết toàn bộ nợ cao hơn, gợi ý rằng cảm giác hoàn thành có giá trị thật. Nghiên cứu này là quan sát, không phải thí nghiệm, nên chỉ là một tín hiệu.
Một cách lai nhiều người dùng: nếu có khoản nợ rất nhỏ trả xong trong một hai tháng, trả nó trước để lấy đà, rồi chuyển sang trả theo lãi suất. Điều quan trọng nhất không phải chọn cách nào, mà là chọn một cách và giữ nó.
Đặt con số trả hằng tháng giữ được
Con số trả hằng tháng quyết định thời gian thoát nợ, nhưng con số quá cao sẽ vỡ ngay tháng khó đầu tiên. Cách đặt:
- Liệt kê mọi khoản nợ. Dư nợ, lãi suất, số tiền trả tối thiểu, ngày đến hạn. Không bỏ sót khoản nào, kể cả khoản vay người thân.
- Tính chi phí sống tối thiểu. Nhà, ăn, đi lại, thuốc men, nghĩa vụ gia đình bắt buộc.
- Giữ một quỹ đệm nhỏ. Khoảng một tháng chi phí sống. Không có đệm, một lần ốm sẽ buộc bạn vay thêm.
- Con số trả = thu nhập trừ chi phí tối thiểu trừ một khoản nhỏ cho đời sống. Khoản nhỏ này, dù chỉ vài trăm nghìn, giúp bạn không kiệt sức trong ba năm.
- Tính thử thời gian thoát nợ. Ví dụ giả định: tổng nợ bốn mươi lăm triệu, trả mỗi tháng hai triệu, khoảng hai năm rưỡi đến ba năm tuỳ lãi. Nếu con số ra quá dài, xem lại phần chi phí; nếu quá ngắn mà phải sống quá căng, giảm xuống.
Nhiều người đặt con số trả quá tham vọng ở tháng đầu vì đang có quyết tâm cao, rồi phải hạ xuống, rồi thấy mình thất bại. Bắt đầu thấp hơn khả năng một chút và tăng dần khi thu nhập tăng bền hơn nhiều.
Giữ nhịp qua hàng chục tháng
Chia đường dài thành mốc ba tháng. Ba năm là quá xa để thấy. Ba tháng thì thấy được: "đến cuối tháng sáu, khoản trả góp điện thoại đóng". Mỗi mốc đạt được là một dịp nhỏ để ghi nhận, không cần tiêu tiền.
Vẽ một hình theo dõi tay. Một tờ giấy chia ô, mỗi ô là một triệu nợ. Mỗi lần trả xong một triệu, tô một ô. Hình ảnh tờ giấy dần được tô kín có sức giữ người ta lâu hơn con số trong ứng dụng ngân hàng.
Tự động hoá khoản trả. Đặt lệnh trả tự động vào ngày sau ngày nhận lương. Mỗi tháng không phải quyết định lại có nên trả không.
Chuyển tiền "dôi ra" vào nợ. Tiền thưởng, tiền lương tăng, tiền bán đồ cũ: dành ít nhất một nửa cho nợ. Đây là cách rút ngắn thời gian mà không làm đời sống căng thêm.
Có một người biết. Một người thân hoặc bạn tin cậy biết bạn đang trả nợ và mốc tiếp theo là gì. Không cần họ giám sát, chỉ cần có người để báo khi đạt mốc.
Khi một tháng bị trượt
Trong hai ba năm, rất hiếm ai không gặp tháng không trả được như kế hoạch: ốm, đám cưới người thân, xe hỏng. Điều quan trọng là phân biệt trượt và bỏ. Tháng trượt vẫn trả tối thiểu cho mọi khoản để không bị phạt trễ hạn và không ảnh hưởng lịch sử tín dụng; chỉ phần trả thêm bị giảm hoặc tạm dừng.
Sau tháng trượt, đừng cố trả bù gấp đôi vào tháng sau nếu điều đó làm bạn phải sống quá căng. Thay vào đó, quay lại đúng con số cũ và chấp nhận thời gian thoát nợ kéo dài thêm một tháng. Kế hoạch dài thêm một tháng không sao; kế hoạch bị bỏ vì cố bù quá sức mới là mất.
Một mẹo nhỏ giúp tháng trượt không thành tháng bỏ: ghi lại ngay trong sổ theo dõi dòng "tháng 7: trượt vì sửa xe, trả tối thiểu", rồi ghi luôn con số dự định cho tháng 8. Viết ra kế hoạch tháng sau ngay trong lúc đang thấy hụt hẫng giúp bạn không bỏ trống sổ nhiều tuần, và khoảng trống trong sổ thường là bước đầu của việc bỏ hẳn.
Nếu tháng trượt lặp lại liên tục, có lẽ con số trả đã quá cao so với thực tế, hoặc thu nhập đã thay đổi. Ngồi lại tính toán, hạ con số xuống mức giữ được. Nếu đã trả tối thiểu cũng khó, cần liên hệ sớm với tổ chức cho vay để hỏi về khả năng cơ cấu lại, thay vì để quá hạn.
Những cái bẫy kéo người ta quay lại vạch xuất phát
Phần lớn người thất bại trong trả nợ không vì không trả được, mà vì vừa trả vừa vay thêm. Những cái bẫy phổ biến:
- Vẫn dùng thẻ tín dụng trong khi trả nợ thẻ. Nếu không tự kiềm được, cất thẻ đi hoặc hạ hạn mức.
- Mua trả góp "không lãi suất". Vẫn là một khoản nợ mới, vẫn chiếm một phần tiền trả mỗi tháng, và thường đi kèm phí.
- Vay khoản mới để trả khoản cũ mà không đổi thói quen. Gộp nợ có thể giúp khi lãi thấp hơn, nhưng nếu tiếp tục tiêu như cũ, chỉ một thời gian sau bạn sẽ có cả khoản gộp lẫn nợ mới.
- Vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc để trả khoản đến hạn. Lãi và phí cực cao, cách đòi nợ có thể quấy rối cả người thân. Tín dụng đen là cái bẫy nguy hiểm nhất; tuyệt đối không dùng, kể cả "chỉ một lần".
- Tự thưởng bằng mua sắm khi đạt mốc. Phần thưởng nên là những thứ không tốn tiền hoặc rất ít: một buổi đi dạo, một bữa nấu ngon ở nhà.
Nếu bạn nhận được lời mời "hỗ trợ xoá nợ", "đáo hạn giúp" qua tin nhắn, mạng xã hội từ người lạ, hãy hết sức cảnh giác. Đây là dạng lời mời mà các nhóm lừa đảo thường dùng nhắm vào người đang khó khăn về nợ.
Sau khi trả hết: giữ để không quay lại
Ngày trả xong khoản nợ cuối là một mốc lớn. Nhưng nghiên cứu và kinh nghiệm đều cho thấy nhiều người quay lại nợ trong vài năm sau. Lý do đơn giản: suốt thời gian trả nợ, bạn có một mục tiêu rõ ràng và một lý do để từ chối chi tiêu; khi mục tiêu biến mất, lý do cũng mất.
Cách giữ là chuyển ngay con số trả nợ hằng tháng sang một mục tiêu mới, vào đúng ngày và đúng cách như trước. Hai triệu mỗi tháng đã quen trả nợ, nay chảy vào quỹ dự phòng cho đến khi đủ, rồi vào một quỹ mục tiêu. Bạn đã quen sống không có số tiền đó; không có lý do gì để bắt đầu tiêu nó.
Giữ thêm một quy tắc sau khi hết nợ trong ít nhất một năm: không mở thẻ mới, không mua trả góp món nào mà bạn chưa để dành đủ ít nhất một nửa giá. Quy tắc này có vẻ khắt khe, nhưng nó cho thói quen mới đủ thời gian để vững trước khi bạn lại có quyền tiếp cận tín dụng thoải mái như trước.
Cũng nên nhìn lại vì sao đã có nợ: mua sắm theo cảm xúc, thu nhập không đều mà không có đệm, một biến cố không có quỹ dự phòng. Mỗi nguyên nhân cần một thói quen chặn riêng. Không nhìn lại, những nguyên nhân ấy vẫn nằm đó, chỉ chờ một dịp.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng tiền tiết kiệm để trả nợ một lần cho xong không?
Nên giữ lại một quỹ đệm nhỏ, khoảng một tháng chi tiêu, rồi dùng phần còn lại trả nợ lãi cao. Dùng sạch tiền tiết kiệm rồi gặp biến cố sẽ buộc bạn vay lại với lãi cao. Trả nợ lãi thấp như vay mua nhà thì cần tính kỹ hơn, có khi nên tìm tư vấn.
Có nên vay người thân để trả nợ ngân hàng?
Có thể giảm lãi, nhưng biến khoản nợ thành chuyện gia đình. Nếu vay, ghi rõ số tiền, lịch trả và trả đúng hẹn như với ngân hàng. Vay người thân rồi lại tiếp tục dùng thẻ là cách nhanh nhất mất cả tiền lẫn lòng tin.
Trả tối thiểu thẻ tín dụng mỗi tháng có được không?
Được để không bị phạt trễ hạn, nhưng chỉ trả tối thiểu thì dư nợ giảm rất chậm và tiền lãi tích luỹ lớn. Trong kế hoạch trả nợ, trả tối thiểu chỉ nên dùng cho những khoản chưa đến lượt, còn khoản đang tập trung cần được trả nhiều hơn.
Đang trả nợ có nên để dành tiền không?
Nên giữ một quỹ đệm nhỏ để tránh vay thêm khi có biến cố. Ngoài quỹ đệm, phần lớn tiền dư nên dành cho nợ lãi cao, vì lãi bạn phải trả thường cao hơn nhiều so với lãi bạn nhận khi để dành.
Thấy nản giữa chừng thì làm gì?
Nhìn lại chặng đã đi thay vì chặng còn lại: tô kín bao nhiêu ô, đóng được bao nhiêu khoản. Kể với một người tin cậy. Nếu nản đi kèm căng thẳng kéo dài, mất ngủ, cảm giác bế tắc, nên tìm người tư vấn tài chính hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần.
Bị gọi điện đòi nợ quấy rối thì làm thế nào?
Nếu là tổ chức tín dụng hợp pháp, liên hệ trực tiếp với họ để thoả thuận lịch trả. Nếu bị quấy rối, đe doạ, bôi nhọ, đặc biệt từ các khoản vay không rõ nguồn gốc, ghi lại bằng chứng và trình báo cơ quan công an nơi cư trú. Không vay thêm để trả cho những bên này.