Quỹ dự phòng được gom từ con số không bằng những mốc nhỏ theo thứ tự: trước hết là đủ một khoản chi bất ngờ thường gặp, rồi một tháng chi tiêu, rồi ba tháng, và sau cùng mới là sáu tháng nếu thu nhập bấp bênh. Mỗi mốc nhỏ đều có tác dụng thật ngay khi đạt được, nên bạn không phải chờ nhiều năm mới thấy quỹ có ích.
Bài này không bàn lại câu "quỹ dự phòng bao nhiêu là đủ", đã có nhiều tài liệu. Bài dành cho người đang ở vạch xuất phát, thấy con số ba đến sáu tháng chi tiêu quá xa. Bạn sẽ có cách chia mốc, cách chọn chỗ để riêng, một định nghĩa "khẩn cấp" để không rút bừa, và luật nạp lại sau mỗi lần rút. Mọi con số là ví dụ giả định.
Bốn mốc đi từ không
Ví dụ giả định cho người chi tiêu khoảng tám triệu mỗi tháng, để dành được một triệu mỗi tháng:
| Mốc | Số tiền ví dụ | Thời gian ví dụ | Che chắn được gì |
|---|---|---|---|
| 1. Khoản bất ngờ thường gặp | 2 triệu | 2 tháng | Sửa xe, khám bệnh thông thường, điện thoại vỡ màn hình |
| 2. Một tháng chi tiêu | 8 triệu | thêm 6 tháng | Một tháng mất thu nhập, một đợt ốm ngắn |
| 3. Ba tháng chi tiêu | 24 triệu | thêm khoảng 16 tháng | Mất việc trong thời gian tìm việc mới thông thường |
| 4. Sáu tháng (thu nhập bấp bênh) | 48 triệu | nhiều năm, tăng tốc khi thu nhập tăng | Biến cố lớn, thu nhập tự do sụt dài |
Bảng cho thấy mốc một đến rất nhanh. Đó là chủ ý. Một khoản hai triệu nghe nhỏ, nhưng nó đã đủ để lần xe hỏng tiếp theo không phải quẹt thẻ tín dụng hay vay bạn bè. Cảm giác "lần này mình tự lo được" sau mốc đầu là động lực tốt nhất để đi tiếp.
Thời gian ở mốc ba trông dài. Thực tế, nó thường ngắn hơn vì thu nhập tăng theo năm và bạn có thể dồn tiền thưởng, tiền làm thêm vào. Bảng chỉ tính một triệu mỗi tháng để cho thấy ngay cả ở mức chậm, đường vẫn đi được.
Tìm một triệu đầu tiên mỗi tháng ở đâu
Từ một khoản cố định đang rò rỉ. Gói cước điện thoại quá lớn, dịch vụ trả tiền định kỳ ít dùng, phí giữ xe tháng ở chỗ ít khi gửi. Cắt một khoản cố định có tác dụng mỗi tháng mà không cần nhớ.
Từ một thói quen hằng ngày. Một ly nước mua ngoài mỗi ngày làm việc là khoảng sáu, bảy trăm nghìn mỗi tháng. Không cần bỏ hẳn; chuyển sang pha ở nhà ba ngày mỗi tuần đã ra được vài trăm nghìn.
Từ tiền "dôi ra". Tiền thưởng, tiền làm thêm, tiền bán đồ cũ, tiền mừng tuổi của chính mình: chuyển một nửa vào quỹ ngay khi nhận.
Từ một lần tăng thu nhập. Lần tăng lương tới, chuyển toàn bộ phần tăng của tháng đầu tiên và một nửa phần tăng các tháng sau vào quỹ. Bạn chưa kịp quen với số tiền mới nên không thấy thiếu.
Từ việc chuyển trước, tiêu sau. Đặt lệnh chuyển vào quỹ ngay ngày nhận lương thay vì chờ cuối tháng xem dư bao nhiêu. Phần lớn người làm theo cách chờ dư thấy tháng nào cũng không dư; cùng thu nhập ấy, chuyển trước thì phần chi tiêu tự co lại vừa với số còn lại.
Để quỹ ở đâu: tách khỏi tiền tiêu nhưng không quá xa
Quỹ dự phòng cần hai tính chất mâu thuẫn nhau: đủ dễ lấy để dùng được trong một hai ngày khi có biến cố, và đủ khó lấy để bạn không rút ra mua thứ không cần. Để chung tài khoản tiêu thì quá dễ; để ở dạng khó rút, mất phí cao khi rút sớm thì quá khó.
Cách nhiều người làm là mở một tài khoản riêng, khác ngân hàng hoặc ít nhất là tài khoản phụ tách biệt, không liên kết thẻ thanh toán, không cài vào ví điện tử dùng hằng ngày. Muốn rút phải làm thêm một hai bước. Mấy bước nhỏ ấy đủ để bạn tự hỏi "đây có thật là khẩn cấp không" trước khi bấm.
Đừng để quỹ dự phòng ở những kênh có thể mất giá hoặc khó bán đúng lúc cần. Mục đích của quỹ là có sẵn tiền khi gặp chuyện, không phải sinh lời. Câu hỏi về việc dùng tiền nhàn rỗi để đầu tư là một câu hỏi khác, chỉ nên đặt ra sau khi quỹ dự phòng đã đầy, và cần tìm hiểu từ nguồn chuyên về tài chính.
Tiền mặt cất ở nhà không phải lựa chọn tốt cho phần lớn quỹ: dễ mất, dễ tiêu, và không có gì ngăn bạn rút từng tờ. Có thể giữ một khoản tiền mặt nhỏ cho tình huống không dùng được thẻ, phần còn lại để ở tài khoản.
Định nghĩa "khẩn cấp" trước khi cần
Phần lớn quỹ dự phòng bị rút cạn không vì biến cố lớn mà vì những lần rút "cũng gần như khẩn cấp". Viết ra danh sách dưới đây khi bạn đang bình tĩnh, rồi dán ở chỗ bạn hay nhìn:
- Là khẩn cấp: mất thu nhập, ốm đau tai nạn cần chi ngay, hỏng hóc làm gián đoạn việc đi làm (xe, điện thoại làm việc), sửa chữa nhà cấp bách, việc gia đình đột xuất không thể không đi.
- Không phải khẩn cấp: món đồ đang giảm giá, chuyến du lịch "đã lỡ hứa", quà cưới bạn bè (biết trước được), thay điện thoại vì muốn đời mới, học phí đầu năm (biết trước được).
- Vùng xám, cần chờ một ngày: người thân hỏi vay, cơ hội mua một món cần dùng với giá rất tốt, sửa một món chưa hỏng hẳn.
Những khoản "biết trước được" như hiếu hỉ, học phí, bảo dưỡng xe định kỳ nên có một quỹ riêng, gọi là quỹ chi lớn đã biết, tách khỏi quỹ dự phòng. Khi hai quỹ chung một chỗ, quỹ dự phòng luôn bị dùng cho chi lớn đã biết, và lúc biến cố thật đến thì không còn gì.
Với vùng xám, đặc biệt chuyện cho người thân vay, nên đặt sẵn một giới hạn: mỗi năm không cho vay quá bao nhiêu từ quỹ, và chỉ cho vay số tiền bạn chấp nhận được nếu không được trả lại.
Luật nạp lại sau mỗi lần rút
Rút quỹ dự phòng khi có biến cố là đúng mục đích, không có gì phải áy náy. Điều quan trọng là quỹ được nạp lại, nếu không lần biến cố sau sẽ không còn gì. Một luật đơn giản:
- Ghi lại ngay lần rút. Ngày, số tiền, lý do. Một dòng trong sổ là đủ.
- Tạm dừng các mục tiêu khác. Tiền để dành cho du lịch, cho mua sắm lớn tạm chuyển sang nạp quỹ dự phòng cho đến khi đầy lại.
- Tăng nhẹ mức nạp nếu được. Ví dụ từ một triệu lên một triệu rưỡi mỗi tháng trong thời gian nạp lại.
- Đặt hạn nạp lại. Với lần rút nhỏ, hai ba tháng; với lần rút lớn, sáu đến mười hai tháng.
- Nhìn lại nguyên nhân. Nếu biến cố này có thể dự báo (xe cũ hay hỏng), cân nhắc đưa nó vào quỹ chi lớn đã biết cho lần sau.
Bước năm thường giúp quỹ dự phòng nhẹ gánh dần qua năm. Nhiều thứ ta gọi là bất ngờ thật ra lặp lại theo chu kỳ: xe máy cũ, điện thoại sau ba năm, đồ điện trong nhà. Đưa chúng ra khỏi danh sách bất ngờ là một cách làm quỹ dự phòng bền hơn.
Ví dụ giả định: hai năm gom quỹ của một cặp vợ chồng trẻ
Minh và Trang cưới nhau năm hai mươi sáu tuổi, tổng thu nhập hai người khoảng hai mươi hai triệu, chi tiêu chung khoảng mười sáu triệu, quỹ dự phòng bằng không vì tiền mừng cưới đã dùng trả tiền tiệc. Họ đặt lệnh chuyển hai triệu mỗi tháng vào một tài khoản riêng đặt tên "Phòng khi".
Tháng thứ hai, quỹ đạt bốn triệu, qua mốc một. Tháng thứ năm, xe máy của Minh hỏng hộp số, sửa hết ba triệu rưỡi; lần đầu tiên họ trả tiền sửa xe mà không phải vay ai. Theo luật nạp lại, họ tạm dừng quỹ du lịch, nâng mức chuyển lên ba triệu trong ba tháng. Tháng thứ mười, quỹ đạt mười sáu triệu, một tháng chi tiêu chung.
Năm thứ hai, Trang được tăng lương; một nửa phần tăng đi vào quỹ. Họ tách thêm quỹ chi lớn đã biết cho hiếu hỉ và bảo dưỡng xe sau khi nhận ra ba lần rút quỹ trong năm đầu đều là khoản biết trước. Cuối năm thứ hai, quỹ dự phòng đạt khoảng năm mươi triệu, hơn ba tháng chi tiêu. Không có gì đặc biệt trong câu chuyện: không đầu tư, không làm thêm lớn, chỉ một lệnh chuyển tự động và một luật nạp lại được giữ.
Giữ thói quen khi quỹ đã lớn
Có một giai đoạn khó chịu: khi quỹ đã lên vài chục triệu và một thời gian dài không có biến cố, nó bắt đầu trông như "tiền nằm không". Bạn bè kể chuyện mua món này món kia, quảng cáo mời dùng tiền nhàn rỗi, và chính bạn cũng thấy tiếc.
Đó là lúc nhắc mình rằng quỹ dự phòng có giá trị chính khi nó không được dùng. Nó giống mũ bảo hiểm: nhiều năm không có tai nạn không có nghĩa là mũ vô dụng. Giá trị của nó nằm ở việc bạn có thể đưa ra những quyết định tốt hơn khi có chuyện: không phải nhận một công việc tệ vì hết tiền, không phải vay lãi cao khi ốm, không phải bán đồ với giá rẻ.
Khi quỹ đã đạt mốc mình chọn, dừng nạp và chuyển con số hằng tháng sang mục tiêu khác. Không cần để quỹ phình mãi. Mỗi năm xem lại một lần: chi tiêu tháng đã tăng chưa, mốc ba hay sáu tháng có cần điều chỉnh theo không.
Câu hỏi thường gặp
Đang có nợ thẻ tín dụng có nên gom quỹ dự phòng không?
Nên gom tới mốc một hoặc mốc hai, khoảng một khoản bất ngờ hoặc một tháng chi tiêu, rồi dồn sức trả nợ lãi cao. Không có đệm nhỏ, biến cố đầu tiên sẽ đẩy bạn quay lại quẹt thẻ. Sau khi hết nợ lãi cao, quay lại xây các mốc tiếp theo.
Quỹ dự phòng có tính tiền bảo hiểm y tế không?
Bảo hiểm y tế và các loại bảo hiểm khác giảm bớt số tiền bạn phải tự trả khi ốm, nhưng không thay được quỹ dự phòng, vì luôn có phần chi bảo hiểm không trả và vì mất thu nhập thì bảo hiểm y tế không bù. Quỹ và bảo hiểm bổ sung cho nhau.
Vợ chồng nên có một quỹ chung hay mỗi người một quỹ?
Nhiều gia đình có một quỹ chung tính theo chi tiêu cả nhà, cộng một khoản nhỏ riêng cho mỗi người. Quan trọng là cả hai biết quỹ ở đâu, bao nhiêu, và thống nhất thế nào là khẩn cấp. Một người tự rút quỹ chung mà không nói là nguồn mâu thuẫn lớn.
Có nên dùng thẻ tín dụng thay cho quỹ dự phòng?
Không. Thẻ tín dụng là khoản vay, lãi cao nếu không trả hết đúng hạn, và hạn mức có thể bị giảm đúng lúc bạn khó khăn. Thẻ có thể là lớp đệm tạm trong vài ngày chờ rút quỹ, không phải là quỹ.
Gom quỹ mãi không lên vì tháng nào cũng có việc thì sao?
Xem lại những việc đó: phần lớn có phải là khoản biết trước như hiếu hỉ, học phí, sửa xe định kỳ không. Nếu đúng, lập quỹ chi lớn đã biết riêng và để dành cho nó đều đặn, để quỹ dự phòng không bị dùng vào các khoản này nữa.
Đạt mốc sáu tháng rồi có cần tiếp tục nạp không?
Không cần nạp thêm, trừ khi chi tiêu hằng tháng tăng lên. Mỗi năm kiểm tra lại: quỹ có còn đủ số tháng mình chọn không. Phần tiền để dành hằng tháng chuyển sang các mục tiêu dài hạn khác.