Khi một người trong gia đình theo đuổi một việc riêng nhiều tháng, nhiều năm (học cao học buổi tối, ôn thi chứng chỉ, tập cho giải chạy đường dài, viết sách, làm dự án ngoài giờ), người còn lại gần như chắc chắn gánh thêm việc nhà, việc con và một phần tiền. Gia đình đi được đường dài khi cái gánh thêm đó được nói ra, có giới hạn thời gian, có phần bù lại, và được xem lại định kỳ thay vì âm thầm chịu đựng.
Bài này không nói về chuyện hai vợ chồng cùng cân sự nghiệp ở công ty. Bài nói về những mục tiêu cá nhân ngoài giờ làm và cách một gia đình giữ được công bằng khi một người cần thêm thời gian cho mình. Bạn sẽ có danh sách việc cần bàn trước khi bắt đầu, bảng chia lại việc nhà mẫu, cách nói về tiền, và các dấu hiệu cái giá đã quá lớn.
Vì sao chuyện này hay thành mâu thuẫn ngầm
Lúc bắt đầu, người theo đuổi thường chỉ nói về mục tiêu: "Em định học thạc sĩ", "Anh muốn tập cho giải chạy cuối năm". Người bạn đời ủng hộ vì thấy đó là điều tốt. Không ai nói về những thứ đi kèm: ba tối mỗi tuần không có mặt ở nhà, sáng Chủ nhật đi chạy từ năm giờ, tiền học phí và giày, sự mệt mỏi làm người kia ít kiên nhẫn hơn.
Những thứ đi kèm ấy hiện ra dần trong vài tháng. Người ở nhà bắt đầu thấy mình làm nhiều hơn, nhưng ngại nói vì đã lỡ ủng hộ. Người theo đuổi thì tin rằng mọi chuyện ổn vì không ai phàn nàn. Đến một ngày, một chuyện nhỏ như quên đón con làm bùng lên tất cả những gì đã dồn nén.
Gốc của vấn đề không nằm ở mục tiêu, mà ở chỗ cái giá của mục tiêu không được tính chung. Một gia đình bàn trước cái giá, chia cái giá và định kỳ xem lại cái giá thường đi qua những năm theo đuổi mà vẫn giữ được sự gần gũi.
Bảy điều cần bàn trước khi bắt đầu
Một buổi nói chuyện khoảng một giờ, lúc cả hai không mệt, không có con quấy. Người theo đuổi chuẩn bị trước câu trả lời cho bảy điều:
- Việc này kéo dài bao lâu. Có điểm kết thúc rõ (khoá học hai năm, giải chạy tháng mười hai) hay không có điểm kết thúc (viết văn, luyện đàn)?
- Mỗi tuần cần bao nhiêu giờ, vào lúc nào. Cụ thể từng buổi, không nói chung chung "buổi tối".
- Tốn bao nhiêu tiền, lấy từ đâu. Học phí, dụng cụ, đi lại, phí đăng ký giải.
- Việc nhà nào sẽ không làm được. Liệt kê thẳng những việc mình đang làm sẽ bị ảnh hưởng.
- Bù lại bằng gì. Việc gì mình sẽ nhận thêm vào lúc khác; khoảng thời gian nào sẽ dành riêng cho người kia.
- Những ngày bất khả xâm phạm. Sinh nhật, ngày giỗ, ngày con có việc ở trường: dù lịch học hay lịch tập thế nào cũng ưu tiên gia đình.
- Khi nào xem lại. Hẹn một buổi nói chuyện sau một tháng, rồi mỗi ba tháng.
Nếu không trả lời được mấy câu đầu, có lẽ mục tiêu còn chưa đủ rõ để bắt đầu. Đó không phải lý do để bỏ, mà là lý do để chuẩn bị thêm một chút.
Chia lại việc nhà: một ví dụ giả định
Ví dụ giả định: anh Hùng học thạc sĩ buổi tối thứ Ba, thứ Năm và sáng thứ Bảy; chị Mai đi làm giờ hành chính; hai người có một con năm tuổi. Bảng dưới là cách họ chia lại việc trong hai năm anh đi học:
| Việc | Trước khi đi học | Trong thời gian đi học | Phần bù lại |
|---|---|---|---|
| Đón con tối thứ Ba, thứ Năm | Thay phiên | Chị Mai | Anh Hùng đón cả thứ Hai, thứ Tư, thứ Sáu |
| Nấu cơm tối | Chị Mai phần lớn | Chị Mai các tối anh học | Anh Hùng nấu tối thứ Sáu và trưa Chủ nhật |
| Sáng thứ Bảy | Cả nhà đi chơi | Chị Mai trông con | Chiều Chủ nhật là thời gian riêng của chị Mai |
| Giặt giũ, dọn nhà | Chia đều | Anh Hùng nhận phần nhiều hơn vào Chủ nhật | Không đổi |
| Họp phụ huynh, khám bệnh cho con | Chị Mai phần lớn | Anh Hùng nhận ít nhất một nửa | Ghi vào lịch chung trước |
Điểm quan trọng không phải con số chia chính xác, mà là cả hai cùng thấy bảng này công bằng ở thời điểm lập. Ba tháng sau, nếu một bên thấy lệch, bảng được sửa chứ không phải người đó phải chịu.
Chi tiết dễ bị quên là thời gian riêng của người ở nhà. Người theo đuổi việc riêng có hàng chục giờ mỗi tháng cho mình; người kia cũng cần ít nhất một khoảng tương tự, không phải để làm việc nhà, mà để làm điều họ muốn.
Nói chuyện tiền cho việc riêng
Tiền cho việc riêng là chủ đề dễ va chạm vì nó lấy từ quỹ chung hoặc từ khoản lẽ ra để dành. Cách giảm va chạm là tách bạch ngay từ đầu: việc riêng này tốn bao nhiêu mỗi tháng, lấy từ đâu, và có giới hạn trên không. Ví dụ giả định: học phí và sách vở khoảng hai triệu rưỡi mỗi tháng, lấy từ phần thu nhập riêng của người học, không đụng quỹ dự phòng và quỹ học cho con.
Với những việc có thể phát sinh chi phí lớn (thay đàn tốt hơn, đi dự giải ở tỉnh xa, mua máy móc cho xưởng nhỏ), nên thống nhất một ngưỡng: khoản chi nào vượt ngưỡng đó thì bàn với nhau trước. Ngưỡng tuỳ thu nhập mỗi nhà; điều quan trọng là có ngưỡng.
Nếu việc riêng có khả năng tạo ra thu nhập về sau (một khoá học nâng nghề, một dự án kinh doanh nhỏ), đừng dùng viễn cảnh thu nhập đó để biện minh cho chi phí hiện tại. Hãy tính như thể nó không đem lại đồng nào, rồi coi phần thu về nếu có là điều may. Cách tính này tránh cho gia đình rơi vào thế đã chi nhiều vì một lời hứa của chính mình.
Dấu hiệu cái giá đã quá lớn
Đi đường dài không có nghĩa là bỏ qua mọi tín hiệu. Nên dừng lại nói chuyện nghiêm túc khi thấy:
- Người ở nhà mệt mỏi kéo dài, cáu gắt, mất ngủ, hoặc nói thẳng rằng mình không chịu được nữa.
- Con cái có thay đổi đáng lo: kết quả học sụt hẳn, hay đòi bố hoặc mẹ đang vắng, ngủ kém.
- Hai vợ chồng gần như không còn thời gian nói chuyện với nhau ngoài chuyện sắp xếp lịch.
- Chi phí cho việc riêng đã vượt mức thoả thuận nhiều lần mà không bàn trước.
- Người theo đuổi bắt đầu giấu lịch, giấu chi tiêu, hoặc tránh nói về việc riêng của mình.
Khi thấy những dấu hiệu này, lựa chọn không chỉ là tiếp tục hay bỏ. Có thể giảm nhịp (từ ba buổi xuống hai), hoãn một học kỳ, nhờ thêm người giúp việc nhà một thời gian, hoặc chuyển hình thức (học trực tuyến thay vì đến lớp). Mục tiêu đã đi được một chặng thì tạm chậm lại vẫn tốt hơn để gia đình rạn nứt.
Nếu mâu thuẫn đã vượt khỏi khả năng hai người tự nói với nhau, tìm đến một nhà tư vấn hôn nhân gia đình là bước hợp lý, không phải dấu hiệu thất bại.
Buổi xem lại mỗi ba tháng: năm câu hỏi
Thoả thuận ban đầu chỉ đúng ở thời điểm lập. Đời sống thay đổi, con lớn lên, công việc đổi ca, nên mỗi ba tháng hai người ngồi lại khoảng bốn mươi lăm phút với năm câu hỏi, mỗi người trả lời lần lượt:
- Ba tháng qua, việc gì mình gánh thêm mà người kia chưa thấy? Câu này mở đường cho người ở nhà nói ra mà không cần chờ đến lúc bức xúc.
- Phần bù lại đã hứa có được giữ không? Đếm thật: bao nhiêu buổi chiều Chủ nhật riêng đã thật sự diễn ra.
- Chi tiêu cho việc riêng có đúng mức thoả thuận không? Nhìn con số, không nhìn cảm giác.
- Con cái và sức khoẻ của hai người thế nào? Đây là phần dễ bị bỏ qua nhất khi cả hai đều bận.
- Ba tháng tới cần đổi một điều gì? Mỗi người đề xuất đúng một thay đổi, không hơn, để buổi nói chuyện kết thúc bằng một việc làm được.
Buổi xem lại nên diễn ra cả khi mọi thứ có vẻ ổn. Chính những lần "không có gì để phàn nàn" giúp hai người tập nói chuyện về thoả thuận một cách bình thường, để đến khi có chuyện thật thì không ai thấy ngại mở lời.
Khi người bạn đời không ủng hộ ngay từ đầu
Có những trường hợp người kia nói "không" ngay từ đầu. Lý do thường là lo lắng có cơ sở: sợ một mình gánh việc nhà, sợ tốn tiền vào lúc kinh tế gia đình chưa vững, sợ người kia bỏ dở như những lần trước. Nghe kỹ lý do trước khi tranh luận; phần lớn các lo lắng ấy có thể trả lời bằng một kế hoạch cụ thể hơn.
Một cách làm nhẹ nhàng là đề nghị thử có thời hạn: "Mình thử ba tháng theo lịch này, cuối tháng thứ ba ngồi lại xem, nếu em thấy quá sức thì anh dừng." Thời hạn thử cho người lo lắng một lối ra rõ ràng, và cho người theo đuổi cơ hội chứng minh mình đã tính kỹ.
Nếu sau khi thử mà người kia vẫn thấy quá sức, cân nhắc nghiêm túc việc đổi thời điểm. Một mục tiêu nhiều năm thường vẫn còn nguyên giá trị nếu bắt đầu muộn hơn một hai năm, khi con lớn hơn hoặc tài chính vững hơn. Một mối quan hệ bị tổn thương vì bị bỏ lại phía sau thì khó lành hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Có công bằng không khi một người được theo đuổi việc riêng còn người kia thì không?
Công bằng không có nghĩa là hai người cùng lúc theo đuổi việc riêng. Có thể luân phiên: người này đi học hai năm, sau đó đến lượt người kia có thời gian cho mục tiêu của mình. Điều quan trọng là lượt của người kia được nói ra và được giữ.
Làm sao để người ở nhà không cảm thấy bị coi nhẹ?
Ghi nhận cụ thể và thường xuyên những gì họ đang gánh thêm, không chỉ cảm ơn chung chung. Giữ đúng những phần bù lại đã hứa, nhất là thời gian riêng của họ. Kể cho họ nghe về việc mình đang theo đuổi, để họ thấy mình là một phần của hành trình.
Có nên nhờ ông bà giúp trông con trong thời gian này?
Có thể, nếu ông bà sẵn lòng và sức khoẻ cho phép. Nhưng nên hỏi thật, nói rõ thời gian, tránh để sự giúp đỡ biến thành nghĩa vụ kéo dài. Nhờ ông bà cũng là một cái giá, cần được tính vào thoả thuận chung của hai vợ chồng.
Theo đuổi việc riêng mà không có điểm kết thúc thì thoả thuận thế nào?
Với những việc như viết văn hay luyện đàn, nên thoả thuận theo từng chặng, ví dụ sáu tháng một lần, thay vì cho cả hành trình. Mỗi chặng có lịch, chi phí và phần bù lại riêng. Xem lại sau mỗi chặng giúp thoả thuận theo kịp đời sống gia đình.
Người theo đuổi bị mệt và cáu gắt ở nhà thì sao?
Đó là dấu hiệu nhịp đang quá nặng. Mệt vì việc riêng không phải lý do chính đáng để trút lên người nhà. Nên giảm khối lượng hoặc thêm thời gian nghỉ, và nói thẳng với bạn đời rằng mình đang quá tải thay vì để sự cáu gắt nói thay.
Khi nào nên dừng hẳn việc riêng vì gia đình?
Khi đã thử giảm nhịp, đổi hình thức, nhờ thêm người mà gia đình vẫn chịu tổn hại rõ ràng, và khi cả hai cùng nhìn nhận như vậy. Dừng lúc đó là một lựa chọn có trách nhiệm. Mục tiêu có thể quay lại sau; một số thứ trong gia đình thì không.