Người đi làm muốn vẽ được lâu năm cần một nhịp nhỏ mà đều, một cách đi qua giai đoạn thấy tranh mình xấu, và một chỗ lưu tranh để tự nhìn lại. Vẽ khác nhiều kỹ năng ở chỗ con mắt luôn đi trước bàn tay: càng học, bạn càng nhìn ra lỗi trong tranh mình, nên cảm giác "mình vẽ dở đi" lại thường xuất hiện đúng lúc mình đang tiến bộ.
Bài này không dạy kỹ thuật vẽ hay lộ trình học từ đầu. Nó dành cho người đã cầm bút được một thời gian, có một công việc chiếm phần lớn ngày, và muốn vẽ còn là một phần đời sống sau năm năm, mười năm. Trọng tâm là nhịp, cách nhìn tiến bộ và cách không bỏ.
Vì sao vẽ là kỹ năng dễ làm người ta tự nghi ngờ
Trong âm nhạc, bạn biết mình đánh sai nốt; trong ngoại ngữ, bạn biết mình không hiểu câu. Trong vẽ, đánh giá phụ thuộc hoàn toàn vào con mắt của chính mình, và con mắt đó thay đổi theo thời gian. Người mới vẽ thường hài lòng với những bức mà một năm sau nhìn lại thấy ngượng. Ngược lại, người đã vẽ vài năm nhìn ra tỉ lệ lệch, sáng tối lẫn lộn, màu bẩn, những thứ trước kia không thấy.
Hệ quả là một nghịch lý quen thuộc: khi mắt tiến nhanh hơn tay, bạn thấy tranh mình xấu hơn trước. Nhiều người bỏ vẽ đúng ở thời điểm này vì tin rằng mình đang đi lùi. Thực tế mắt đã lên một bậc và tay cần thêm thời gian để bắt kịp.
Hiểu nghịch lý này là cách bảo vệ tốt nhất. Khi thấy tranh mình xấu đi, hãy hỏi: mình đang thấy lỗi mới, hay đang mắc lỗi mới? Gần như lúc nào câu trả lời cũng là thấy lỗi mới.
Một nhịp vẽ cho người đi làm
Mẫu nhịp dưới đây giả định bạn có ít thời gian ngày thường và một khoảng dài hơn cuối tuần. Các con số chỉ là gợi ý, điều chỉnh theo lịch thật.
| Nhịp | Thời lượng | Vẽ gì |
|---|---|---|
| Mỗi ngày làm việc | 10–15 phút | Ký hoạ nhanh vật quanh mình: cái cốc, đôi dép, người ngồi quán; mục tiêu là số lần cầm bút, không phải tranh đẹp |
| Hai buổi trong tuần | 30–45 phút | Một bài luyện có chủ đích: tỉ lệ, sáng tối, pha màu, theo chủ đề quý |
| Cuối tuần | 1–2 giờ | Một bức hoàn chỉnh hơn, hoặc ra ngoài vẽ cảnh |
| Mỗi tháng | Một buổi | Xếp tranh trong tháng, chọn hai ba bức đưa vào thư mục năm |
| Mỗi quý | Một buổi | Vẽ lại một đề tài cố định để so sánh, đổi chủ đề luyện tập |
Phần ký hoạ hằng ngày quan trọng không vì chất lượng mà vì nó giữ bàn tay quen bút và giữ bạn trong thói quen nhìn thế giới như người vẽ. Những ngày mệt, một hình vẽ nhanh trong năm phút vẫn tính là giữ được nhịp.
Đi qua giai đoạn tranh xấu: những việc cụ thể
Vẽ lại một đề tài cố định mỗi quý. Chọn một đề tài đơn giản và lặp lại được: một góc bếp, một chậu cây, tay của chính mình. Mỗi quý vẽ lại nó trong cùng thời lượng. Sau một hai năm, dãy tranh này nói về tiến bộ rõ hơn mọi lời khen.
Tách ngày luyện và ngày vẽ cho vui. Ngày luyện thì chấp nhận xấu, vì bạn đang cố ý làm thứ mình chưa giỏi. Ngày vẽ cho vui thì vẽ thứ mình thích theo cách mình thích. Trộn lẫn hai loại ngày khiến buổi nào cũng vừa khó vừa không vui.
Cho phép phần lớn tranh bị bỏ đi. Người vẽ lâu năm thường có rất nhiều tranh hỏng cho mỗi bức họ giữ lại. Coi tranh hỏng là phần chi phí bình thường của luyện tập, không phải bằng chứng thất bại.
Có người nhìn tranh giúp mỗi tháng. Một người vẽ giỏi hơn, một nhóm vẽ, một lớp ngắn. Người ngoài chỉ ra một lỗi lặp lại mà bạn không thấy có thể tiết kiệm cho bạn nhiều tháng loay hoay.
Học chép có ý thức. Chép một bức tranh của hoạ sĩ bạn thích, ghi chú họ xử lý sáng tối và màu thế nào, là cách học có từ rất lâu trong các xưởng vẽ. Chép để học, không đăng như tranh của mình.
Chủ đề theo mùa: giữ hứng thú qua nhiều năm
Vẽ một kiểu suốt nhiều năm sẽ nhạt. Một cách giữ hứng thú lâu dài là chia năm thành vài mùa, mỗi mùa một chủ đề hoặc một chất liệu. Một quý vẽ chì và chỉ tập sáng tối; quý sau chuyển sang màu nước và cảnh trong nhà; quý sau nữa ra đường ký hoạ người. Mỗi lần đổi mùa, sự mới lạ quay lại một ít, mà vẫn là luyện cùng một kỹ năng lớn.
Chủ đề theo mùa cũng giúp bạn không rơi vào tình trạng mua dụng cụ mới thay cho việc vẽ. Chỉ mua đồ cho chủ đề của quý sắp tới, và chỉ khi quý trước đã dùng hết đồ cũ. Hộp màu đắt tiền không thay được số giờ vẽ.
Với người bận, mùa nặng việc ở cơ quan có thể là mùa chỉ ký hoạ, không đặt mục tiêu bức hoàn chỉnh. Giữ được bàn tay quen bút qua mùa bận đã là đủ.
Lưu tranh theo năm để tự nhìn lại
Tranh rời rạc trong các cuốn sổ, trong điện thoại, trên mạng xã hội rất khó nhìn lại thành một quãng đường. Cách đơn giản là mỗi tháng chụp hai ba bức mình chọn, đặt tên theo năm tháng, gom vào một thư mục theo năm. Cuối năm, xếp mười hai tháng cạnh nhau, viết vài dòng: năm nay mình học được gì, lỗi nào đã bớt, lỗi nào còn đó.
Một số người đi xa hơn và làm một trang cá nhân đơn giản để đăng tranh theo năm. Lợi ích không nằm ở người xem; nó nằm ở việc bạn có một nơi mà dãy tranh của nhiều năm nằm thành hàng, nhìn một lượt là thấy mình đã đi bao xa. Nếu muốn có một nơi gom tranh qua từng năm như vậy, một trang riêng gắn với tên miền gọn là đủ; có thể dạo qua tenmiendangcap.com để chọn một cái tên.
Dù lưu ở đâu, giữ cả tranh xấu. Một hồ sơ chỉ có tranh đẹp làm bạn quên quãng đường; vài bức vụng của năm đầu đặt cạnh tranh năm thứ năm mới là thứ nhắc bạn tiếp tục.
Khi nào nên tìm lớp, khi nào nên chậm lại
Tự vẽ nhiều năm vẫn cần thỉnh thoảng có thầy. Dấu hiệu nên tìm một lớp ngắn: cùng một lỗi lặp lại hơn hai quý dù bạn đã cố sửa, hoặc bạn muốn chuyển sang một chất liệu mới mà tự mày mò mãi không vào. Một khoá vài buổi đúng chỗ yếu có ích hơn một khoá dài học lại từ đầu.
Cũng có lúc nên chậm lại thay vì cố thêm. Khi vẽ trở thành một nghĩa vụ nặng nề, khi bạn sợ ngồi vào bàn, đó là lúc giảm về phiên bản ký hoạ năm phút trong vài tuần, vẽ thứ mình thích mà không đặt mục tiêu. Kiên trì với một sở thích nghệ thuật trong nhiều năm không đòi hỏi tuần nào cũng tiến bộ; nó đòi hỏi bạn không đánh mất niềm vui đến mức bỏ hẳn.
Nếu tay, vai hoặc cổ bắt đầu đau sau những buổi vẽ dài, hãy kiểm lại tư thế, độ cao bàn và ánh sáng; đau kéo dài thì đi khám thay vì cố vẽ tiếp.
Vẽ ở đâu, khi nào: xử lý những trở ngại rất đời thường
Phần lớn người đi làm bỏ vẽ không vì thiếu hứng thú mà vì những trở ngại vụn vặt cộng lại: không có bàn, dọn dẹp mất công, về nhà đã tối. Mỗi trở ngại có cách gỡ riêng:
- Không có góc riêng. Một hộp đựng gọn gồm sổ, bút chì, tẩy, một hộp màu nhỏ, để ở chỗ lấy được trong mười giây. Mở hộp ra là vẽ, đóng hộp lại là xong, không cần cả một cái bàn.
- Dọn dẹp mất công. Ngày thường chỉ dùng chất liệu khô như chì, bút kim, bút dạ; để màu nước, màu bột cho cuối tuần khi có thời gian dọn.
- Về nhà đã mệt. Dời phần ký hoạ ra giờ nghỉ trưa hoặc lúc chờ xe, chờ con tan học. Một cuốn sổ nhỏ trong túi biến những phút chết thành phút vẽ.
- Ánh sáng buổi tối kém. Một đèn bàn ánh sáng trung tính đặt lệch về phía tay không cầm bút giúp bạn thấy màu đúng hơn và đỡ mỏi mắt.
- Ngại vẽ nơi đông người. Bắt đầu ở quán quen, ngồi góc khuất, vẽ đồ vật trước rồi mới vẽ người; vài tuần sau cảm giác bị nhìn sẽ giảm hẳn.
Điều chung của các cách trên là giảm số bước giữa ý định và nét vẽ đầu tiên. Mỗi bước bớt đi là thêm một ngày bạn thật sự cầm bút.
Những cái bẫy khiến người vẽ lâu năm bỏ giữa chừng
Cái bẫy đầu tiên là so sánh với người khác trên mạng. Bạn thấy tranh của những người vẽ chuyên nghiệp, đã qua hàng nghìn giờ, được chọn lọc và chỉnh sửa trước khi đăng, rồi đặt cạnh trang sổ ký hoạ tối qua của mình. Phép so sánh đó không công bằng với chính bạn. Nếu muốn so, hãy so với tranh của chính mình một năm trước.
Cái bẫy thứ hai là chỉ vẽ thứ mình đã giỏi. Sau vài năm, ai cũng có một vùng an toàn: hoa lá, đồ vật, phong cảnh không người. Vẽ mãi trong vùng đó cho cảm giác dễ chịu nhưng tiến bộ dừng lại. Mỗi quý dành ít nhất một phần nhỏ thời gian cho thứ mình còn sợ, như tay người, khuôn mặt, phối cảnh đường phố.
Cái bẫy thứ ba là biến sở thích thành nghĩa vụ kiếm tiền quá sớm. Nhận vẽ theo đơn có thể là bước tiếp hợp lý, nhưng nếu nhận khi chưa sẵn sàng, áp lực hạn chót và ý kiến khách có thể làm bạn mất luôn niềm vui vẽ. Hãy giữ một phần thời gian chỉ vẽ cho mình, kể cả khi đã bắt đầu nhận việc.
Câu hỏi thường gặp
Người không có năng khiếu có vẽ đẹp lên được qua nhiều năm không?
Vẽ gồm nhiều kỹ năng học được như tỉ lệ, sáng tối, phối cảnh, pha màu. Người bắt đầu chậm hơn vẫn tiến bộ rõ nếu luyện đều và có người chỉ lỗi. Năng khiếu, nếu có, ảnh hưởng đến tốc độ và nét riêng, không quyết định chuyện có tiến bộ hay không.
Ký hoạ mỗi ngày nhưng không thấy tiến bộ thì sao?
Ký hoạ giữ tay và giữ thói quen nhìn, nhưng tự nó không sửa lỗi cụ thể. Hãy thêm hai buổi luyện có chủ đích mỗi tuần vào đúng chỗ yếu, như tỉ lệ người hay sáng tối, và vẽ lại một đề tài cố định mỗi quý để so sánh.
Nên vẽ trên giấy hay vẽ trên máy tính bảng?
Cả hai đều luyện được các kỹ năng nền. Giấy buộc bạn chịu trách nhiệm với từng nét vì không có nút hoàn tác, điều có ích cho người đang tập tay. Máy tính bảng tiện khi ít chỗ và ít thời gian dọn dẹp. Chọn cái bạn sẽ dùng đều nhất.
Có nên đăng tranh lên mạng xã hội để có động lực?
Đăng có thể tạo nhịp, nhưng lượt thích lên xuống dễ làm bạn chọn vẽ thứ được thích thay vì thứ cần luyện. Nếu đăng, hãy đăng theo lịch cố định và đừng đọc số liệu ngay sau khi đăng. Lưu riêng một hồ sơ theo năm để nhìn lại.
Bao lâu thì nên đổi chất liệu một lần?
Đổi theo mùa, khoảng ba tháng một lần, là vừa với nhiều người: đủ dài để đi qua giai đoạn vụng đầu tiên của chất liệu mới, đủ ngắn để không chán. Đổi liên tục mỗi tuần thường chỉ dừng ở mức thử cho biết.
Vẽ xong không thích bức nào thì có nên xé bỏ?
Nên giữ lại ít nhất bằng ảnh chụp, đặc biệt là các bức luyện tập. Tranh bạn không thích hôm nay thường trở thành mốc so sánh quý giá sau một hai năm. Thứ cần bỏ là thói quen tự chê, không phải các bức tranh.