Thói quen viết mỗi ngày bền nhất khi mức đặt ra nhỏ (khoảng 300 chữ), giờ viết cố định, mọi bài được lưu ở một chỗ duy nhất, và việc viết được tách hẳn khỏi việc sửa. Người viết đều không phải người lúc nào cũng có ý hay; họ là người ngồi xuống viết cả những ngày không có ý gì.
Bài này dành cho người muốn viết đều vì nhiều lý do: luyện văn, chuẩn bị cho một cuốn sách, viết nhật ký, giữ một trang viết cá nhân, hoặc chỉ để nghĩ rõ hơn. Nội dung gồm vì sao viết ít mà đều lại thắng viết nhiều mà thất thường, các luật nhỏ giúp giữ nhịp, một kế hoạch 30 ngày, cách xử lý ngày bí, và lúc nào nên đưa bài cho người khác đọc.
Viết ít mà đều thắng viết nhiều mà thất thường
Robert Boice, nhà tâm lý học nghiên cứu về giảng viên đại học mới vào nghề trong những năm 1980 và 1990, theo dõi cách họ viết bài nghiên cứu. Ông ghi nhận rằng những người viết theo phiên ngắn đều đặn mỗi ngày làm ra nhiều trang hơn và ít căng thẳng hơn những người chờ có những khoảng thời gian dài để viết một lèo. Nghiên cứu của Boice có giới hạn: mẫu nhỏ, chủ yếu trong môi trường học thuật Mỹ, và một số thiết kế không chặt chẽ theo chuẩn ngày nay. Nhưng kết luận của nó khớp với kinh nghiệm của rất nhiều người viết.
Lý do không khó hiểu. Viết theo đợt dài cần một khoảng thời gian trống mà người bận hiếm khi có, nên những đợt đó cách nhau rất xa. Mỗi lần quay lại phải tốn thời gian nhớ mình đang viết gì. Và vì ít khi viết, mỗi lần viết trở nên quan trọng, áp lực phải viết hay tăng lên, càng khó bắt đầu.
Viết mỗi ngày đảo ngược tất cả. Không buổi viết nào quan trọng, vì mai lại viết. Mạch không bao giờ đứt lâu. Và qua thời gian, 300 chữ mỗi ngày thành khoảng 9.000 chữ mỗi tháng, đủ để viết xong nhiều bài dài hoặc một phần đáng kể của một cuốn sách.
Năm luật nhỏ giữ nhịp viết
Viết và sửa là hai buổi khác nhau. Trong giờ viết, không đọc lại, không xoá câu vừa viết, không tra từ. Gặp chỗ chưa biết thì đánh dấu [xem lại] và viết tiếp. Sửa vào một buổi khác, tốt nhất là ngày hôm sau. Đây là luật quan trọng nhất, vì sửa trong lúc viết là nơi phần lớn buổi viết chết.
Giờ cố định, ngắn. Hai mươi tới ba mươi phút, cùng một giờ mỗi ngày. Nhiều người thấy viết buổi sáng trước khi đọc tin tức thì dễ hơn, vì đầu óc chưa bị lấp đầy bởi ý của người khác.
Mức theo chữ, không theo giờ. 300 chữ là mức nhiều người chọn: đủ để có thứ gì đó, đủ nhỏ để viết xong trong một buổi ngắn. Đạt mức thì được dừng, kể cả khi mới mười lăm phút.
Một nơi lưu duy nhất. Một tệp văn bản lớn theo năm, một cuốn sổ, một thư mục, nhưng chỉ một. Bài viết rải rác ở năm ứng dụng sẽ không bao giờ được đọc lại và không cho bạn thấy mình đã viết bao nhiêu.
Dừng giữa câu. Một mẹo được nhiều nhà văn nhắc: dừng buổi viết khi biết rõ câu tiếp theo sẽ là gì. Hôm sau ngồi xuống, câu đó đã chờ sẵn, và việc bắt đầu trở nên dễ hơn hẳn.
Kế hoạch 30 ngày đầu
Ba mươi ngày đầu không nhằm viết hay, mà nhằm biến việc ngồi xuống viết thành một phần bình thường của ngày:
- Ngày 1–7: 150 chữ mỗi ngày, đề tài bất kỳ. Có thể là kể lại hôm qua, ghi một ý nghĩ, tả một chỗ mình đi qua. Đừng chọn đề tài trước.
- Ngày 8–14: nâng lên 300 chữ. Tối hôm trước ghi một dòng đề tài cho buổi viết hôm sau, để sáng ngồi xuống không phải nghĩ.
- Ngày 15–21: giữ 300 chữ, thử viết nối nhiều ngày về một đề tài: bốn buổi liền cho một bài về nghề của mình chẳng hạn.
- Ngày 22–28: thêm một buổi sửa mỗi tuần, khoảng 30 phút, chọn một đoạn đã viết tuần trước để làm gọn.
- Ngày 29–30: đọc lại toàn bộ những gì đã viết trong tháng. Đánh dấu ba đoạn mình thấy được nhất. Đếm tổng số chữ.
Hầu hết người làm xong 30 ngày đều bất ngờ với tổng số chữ, thường từ 7.000 tới 9.000. Con số đó là bằng chứng tốt nhất để tiếp tục tháng thứ hai.
Ngày bí ý: viết gì khi không có gì để viết
Ngày bí là ngày bình thường của người viết đều, không phải dấu hiệu hết khả năng. Có sẵn một danh sách đề tài dự phòng giúp vượt qua nó:
| Loại đề tài | Ví dụ | Vì sao hợp ngày bí |
|---|---|---|
| Tả một thứ trước mặt | Cái bàn đang ngồi, khung cửa sổ, tiếng ồn ngoài đường | Không cần ý, chỉ cần nhìn |
| Kể lại một việc nhỏ | Cuộc trò chuyện với người bán rau sáng nay | Có sẵn chất liệu trong trí nhớ |
| Trả lời một câu hỏi | "Việc mình làm giỏi nhất ở chỗ làm là gì?" | Câu hỏi cho sẵn hướng đi |
| Viết tiếp đoạn cũ | Mở bài viết dang dở tuần trước | Mạch đã có, chỉ việc nối |
| Viết về việc bí | "Hôm nay không biết viết gì vì…" | Thường sau vài câu sẽ trôi sang đề tài khác |
| Liệt kê | Mười điều học được trong năm nay | Ngắn, không cần câu chuyển ý |
Dán danh sách này vào trang đầu sổ viết. Ngày bí, nhắm mắt chọn một dòng.
Đo tiến độ bằng số chữ theo tuần, không bằng cảm giác
Cảm giác về việc viết rất dễ đánh lừa. Tuần viết được nhiều thì thấy mình chẳng ra gì vì toàn chữ thô; tuần viết ít mà có một đoạn ưng thì thấy mình đang lên tay. Cả hai cảm giác đều không cho biết thói quen có đang đứng vững hay không.
Một con số đơn giản giúp nhìn rõ: tổng số chữ mỗi tuần, ghi vào một dòng ở cuối sổ hoặc cuối tệp. Không cần công cụ phức tạp; trình soạn văn bản nào cũng đếm chữ. Sau hai ba tháng, dãy số này cho thấy tuần nào hay hụt (thường là tuần có hạn nộp việc chính, tuần có khách) và để bạn chuẩn bị trước.
Ngoài số chữ, ghi thêm số buổi đã ngồi xuống viết trên số buổi định. Hai con số này kể hai chuyện khác nhau. Số buổi cao mà số chữ thấp nghĩa là bạn vẫn giữ nhịp nhưng đang ở giai đoạn khó, chẳng hạn đang viết một phần cần nghĩ nhiều. Số buổi thấp thì đó mới là dấu hiệu thói quen đang lung lay, cần xem lại giờ viết hoặc mức chữ.
Đừng đo chất lượng bằng số liệu. Chất lượng được đánh giá trong buổi sửa và khi có người đọc. Con số chỉ có một việc: cho biết bạn có đang ngồi xuống viết hay không.
Ví dụ: viết một cuốn sách nghề bằng 300 chữ mỗi sáng
Ví dụ giả định: chị H làm bánh tại nhà đã mười năm, muốn viết một cuốn sách hướng dẫn cho người mới vào nghề. Chị không có buổi tối rảnh vì đó là giờ nhận đơn. Chị chọn 5 giờ 45 tới 6 giờ 15 sáng, trước khi nhào bột mẻ đầu, viết 300 chữ vào một tệp duy nhất đặt tên theo năm.
Ba tháng đầu chị không viết theo mục lục. Mỗi tối, lúc dọn bếp, chị ghi một dòng đề tài cho sáng hôm sau: một lỗi hay gặp khi nướng, một câu hỏi khách hay hỏi, một lần hỏng mẻ bánh. Cuối tháng thứ ba, tệp có khoảng 25.000 chữ, rời rạc nhưng đầy chất liệu thật.
Tháng thứ tư chị mới dựng mục lục, xếp các mẩu đã viết vào từng chương, và nhận ra chương nào còn trống. Từ đó, buổi viết sáng bắt đầu đi theo chỗ trống. Chị vẫn giữ luật viết và sửa tách riêng: chiều chủ nhật là buổi sửa duy nhất trong tuần.
Ví dụ cho thấy một điều: viết mỗi ngày không cần một kế hoạch hoàn chỉnh từ đầu. Đôi khi chính việc viết đều mới làm lộ ra cấu trúc của thứ mình muốn viết.
Khi nào đưa bài ra cho người khác đọc
Viết mỗi ngày để luyện tay khác với viết để đăng. Phần lớn những gì viết ra trong buổi viết hằng ngày không nên được đăng ngay, và cũng không cần. Áp lực "viết để đăng" làm nhiều người quay lại thói quen sửa trong lúc viết, đúng thứ cần tránh.
Cách tách hợp lý: viết hằng ngày là xưởng, đăng bài là cửa hàng. Mỗi tuần hoặc mỗi tháng, chọn một bài trong xưởng, sửa kỹ, rồi đưa ra. Nhịp đăng đều đặn, dù thưa, giúp bạn có người đọc và có lý do để sửa cho đến nơi. Nhịp viết hằng ngày giữ cho xưởng luôn có hàng.
Về chỗ đăng, mạng xã hội tiện nhưng bài trôi đi nhanh và khó tìm lại. Người viết đều nhiều năm thường dần chuyển sang một chỗ của riêng mình, nơi các bài nằm theo thứ tự và người đọc tìm lại được. Nếu bạn tính viết lâu dài, một trang riêng với tên dễ nhớ đáng cân nhắc từ sớm; tenmiendangcap.com là một chỗ để xem những tên miền ngắn, dễ đọc.
Những lý do hay làm người viết bỏ giữa chừng
So bản nháp của mình với bản đã in của người khác. Bài bạn đọc trên sách báo đã qua nhiều lần sửa và biên tập. Đặt bản nháp ngày thứ năm cạnh nó thì lúc nào cũng thấy mình kém. So với bài mình viết ba tháng trước mới là phép so có ích.
Tưởng phải có văn phong riêng ngay. Văn phong là thứ hiện ra sau rất nhiều chữ, không phải thứ chọn trước. Những tháng đầu, viết rõ và đủ ý là đủ.
Đặt mục tiêu quá lớn quá sớm. "Viết một cuốn tiểu thuyết trong năm nay" khi chưa có thói quen viết 300 chữ một ngày thường kết thúc ở chương hai. Thói quen trước, dự án lớn sau.
Đọc lại bài cũ vào ngày mệt. Đọc lại lúc tâm trạng xấu dễ thấy mọi thứ đều dở. Chỉ đọc lại vào buổi sửa đã định, khi đầu óc tỉnh táo.
Không ai đọc. Viết lâu mà không có một người đọc nào dễ làm mất động lực. Một người bạn đọc mỗi tháng một bài, hoặc một nhóm viết nhỏ trao đổi bài với nhau, đủ để thay đổi cảm giác đó.
Câu hỏi thường gặp
Viết tay hay gõ máy thì tốt hơn?
Cách nào giúp bạn ngồi xuống viết đều thì tốt hơn. Viết tay chậm hơn, ít bị xao nhãng, hợp với nhật ký và nghĩ ý. Gõ máy nhanh hơn, dễ lưu và sửa, hợp với bài dài. Nhiều người viết nháp tay buổi sáng rồi gõ lại khi sửa.
Có nên viết nhật ký thay cho viết bài không?
Nhật ký là một dạng viết mỗi ngày tốt, nhất là cho người mới bắt đầu, vì đề tài luôn có sẵn. Nếu mục tiêu của bạn là viết bài cho người khác đọc, thì nên dần dần thêm những buổi viết có người đọc trong đầu, không chỉ viết cho mình.
300 chữ một ngày có quá ít không?
Với người đã viết đều nhiều năm thì có thể ít. Với người mới, đó là mức vừa đủ để ngày nào cũng làm được. Có thể nâng lên khi đã giữ được hai ba tháng, nhưng đừng nâng chỉ vì có một tuần hứng.
Dùng công cụ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ viết có làm hỏng thói quen không?
Nếu mục tiêu là luyện tay và luyện nghĩ, để máy viết thay sẽ lấy đi chính phần bạn cần tập. Dùng nó để kiểm chính tả hay tra cứu sau buổi viết thì ít ảnh hưởng hơn. Trong giờ viết hằng ngày, tốt nhất là tự viết.
Bỏ viết cả tháng rồi quay lại thế nào?
Quay lại bằng mức 150 chữ, đúng giờ cũ, đề tài dễ nhất có thể, ví dụ kể lại vì sao mình ngừng viết. Đừng mở bài viết lớn đang dở ngay buổi đầu. Sau một tuần đều đặn mới quay lại dự án.