Người lớn học một nhạc cụ thường bỏ ở ba thời điểm khá giống nhau: vài tuần đầu khi tay đau và tiếng đàn chưa ra gì, khoảng tháng thứ sáu khi những bài dễ đã chơi được còn bài mình thích vẫn quá xa, và khoảng năm thứ hai khi việc tập trở thành lặp lại không có mốc mới. Biết trước các chặng này không làm chúng dễ hơn, nhưng giúp bạn không hiểu nhầm một chặng khó thông thường thành bằng chứng "mình không hợp với đàn".
Bài này không bàn chọn nhạc cụ hay mấy tuổi học có muộn không. Nó dành cho người đã chọn xong và đã bắt đầu, có một công việc toàn thời gian, muốn còn chơi đàn sau ba năm nữa. Mỗi chặng có lý do dễ bỏ riêng và cách đi qua riêng; không có mốc nào được hứa trước về trình độ.
Chặng một: những tuần đầu tay đau, tiếng xấu
Với đàn dây, đầu ngón tay đau và ấn dây không kêu; với piano, hai tay không chịu làm hai việc khác nhau; với sáo hay kèn, hơi không đều. Mọi người lớn đều qua giai đoạn này, nhưng người lớn chịu nó kém hơn trẻ em vì có một thứ trẻ em không có: tai đã nghe nhạc hay suốt nhiều năm. Khoảng cách giữa thứ tai mình biết là hay và thứ tay mình tạo ra lớn đến khó chịu.
Cách đi qua chặng này là rút ngắn buổi tập và tăng số buổi. Mười lăm phút mỗi ngày tốt hơn một buổi hai tiếng cuối tuần, cả cho tay lẫn cho tinh thần. Chọn ngay từ đầu một bài thật đơn giản mà bạn thích, chơi được trong vài tuần, để có trải nghiệm đầu tiên là chính mình tạo ra một đoạn nhạc trọn vẹn.
Đau cơ ngón nhẹ lúc đầu là bình thường; đau cổ tay kéo dài, tê, hoặc đau tăng dần qua nhiều ngày thì không, nên dừng và hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu thay vì gồng tập tiếp.
Chặng hai: khoảng tháng thứ sáu, bài dễ đã chán mà bài thích còn xa
Sau vài tháng bạn đã chơi được vài bài cho người mới. Nhưng những bài khiến bạn muốn học đàn ngay từ đầu vẫn nằm ngoài tầm tay, và khoảng cách đó có vẻ không hề hẹp lại. Đây là chặng nhiều người lớn bỏ nhất, vì niềm vui mới lạ đã hết còn niềm vui làm chủ thì chưa tới.
Cách xử lý là làm một cây cầu: tìm hoặc nhờ thầy soạn bản đơn giản hoá của chính bài bạn thích. Một bản đệm hợp âm cơ bản, một giai điệu chỉ với tay phải, một đoạn điệp khúc thôi. Chơi được một phiên bản dễ của bài mình yêu thích thường giữ người học tốt hơn mười bài tập kỹ thuật.
Chặng này cũng là lúc nên có một mốc ngoài: chơi một bài cho người trong nhà nghe, hoặc ghi âm gửi một người bạn. Mốc ngoài biến việc tập trong phòng một mình thành việc có hạn, có người chờ.
Chặng ba: năm thứ hai, tập thành lặp lại
Năm thứ hai ít đau đớn nhưng nguy hiểm theo cách khác: việc tập trở thành thói quen nhạt. Bạn ngồi vào đàn, chơi lại các bài quen, đứng dậy. Không có gì sai, nhưng cũng không có gì mới, và sau vài tháng như vậy người ta bắt đầu bỏ buổi mà không nhận ra. Đây là chặng mà kế hoạch của người học quan trọng hơn ý chí.
Hai việc giúp nhiều nhất là chia buổi tập thành hai phần rõ ràng và đổi mục tiêu theo quý. Phần đầu buổi luôn là thứ mới hoặc khó: một kỹ thuật chưa làm được, một đoạn chưa sạch. Phần sau mới là chơi lại bài quen cho vui. Mỗi quý đặt một mục tiêu cụ thể, như học trọn một bài ở mức chơi cho người khác nghe được, hay đọc được một loại ký hiệu mới.
Năm thứ hai cũng là lúc nên tìm người chơi cùng: một lớp nhóm, một người bạn chơi nhạc cụ khác, một buổi giao lưu nhỏ. Chơi với người khác buộc bạn giữ nhịp đều và cho bạn lý do tập những thứ mình lười tập.
Bản đồ các chặng: dễ bỏ vì đâu và giữ bằng gì
Bảng tóm lược để dán gần chỗ để đàn. Thời gian các chặng chỉ là ước lượng thô; người tập ít hơn sẽ đi chậm hơn và điều đó không có gì sai.
| Chặng (ước lượng) | Lý do hay bỏ | Giữ bằng gì |
|---|---|---|
| Vài tuần đầu | Đau tay, tiếng xấu, tai biết hay mà tay không làm được | Buổi ngắn mỗi ngày, một bài dễ mình thích |
| Khoảng tháng 4–8 | Hết mới lạ, bài thích vẫn quá xa | Bản đơn giản hoá bài thích, mốc chơi cho người khác nghe |
| Năm thứ hai | Tập thành lặp lại, không có mốc mới | Buổi chia hai phần, mục tiêu theo quý, chơi cùng người khác |
| Năm thứ ba trở đi | Đời sống thay đổi: con nhỏ, chuyển nhà, việc mới | Phiên bản tối thiểu, đàn để ngoài tầm mắt, nhịp mùa |
| Bất kỳ lúc nào | Đau kéo dài ở tay, cổ, vai | Dừng, khám, sửa tư thế với thầy |
Nếu nhìn lại thấy mình đang bỏ đúng ở một chặng trong bảng, đó là tin tốt: vấn đề có tên, có cách xử lý đã biết, không phải bạn thiếu khiếu.
Năm thứ ba trở đi: khi đời sống đổi nhịp
Sau hai năm, kỹ năng đã đủ để không mất đi nhanh, nhưng đời sống thường thay đổi: con nhỏ, chuyển chỗ ở, việc mới. Những điều sau giúp nhạc cụ còn ở lại trong đời bạn qua các giai đoạn đó:
- Đàn để ra ngoài, không cất trong bao. Một cây đàn nằm trong bao trên nóc tủ đòi thêm mấy bước trước khi chơi; một cây đàn dựng sẵn ở góc phòng mời bạn chơi năm phút khi đi ngang qua.
- Có phiên bản năm phút. Những tuần bận, năm phút chơi một bài quen vẫn giữ tay và giữ quan hệ của bạn với cây đàn.
- Nhịp theo mùa. Có mùa tập nhiều để học thứ mới, có mùa chỉ duy trì. Chấp nhận điều đó trước sẽ đỡ hơn tự trách mỗi lần tập ít.
- Chơi trong đời sống gia đình. Đàn cho con hát, đệm một bài trong bữa cơm cuối tuần; khi nhạc cụ có chỗ trong sinh hoạt chung, nó ít bị coi là "việc riêng tốn thời gian".
- Ghi âm mỗi quý. Một bản ghi ngắn cùng một bài, giữ qua nhiều năm, là bằng chứng tiến bộ mà trí nhớ không đưa ra được.
Những bản ghi này còn có thể là một kho nhỏ để sau này nghe lại cùng người thân, thứ mà phần lớn người lớn học đàn không ngờ mình sẽ quý đến vậy.
Có thầy hay tự học: chọn theo chặng chứ không chọn một lần
Câu hỏi "học thầy hay tự học" thường được hỏi một lần lúc bắt đầu, nhưng nó hợp lý hơn khi hỏi lại ở mỗi chặng. Chặng đầu, vài buổi với thầy giúp sửa tư thế cầm đàn, đặt tay, ngồi, những thứ tự học dễ sai và sai lâu thì khó bỏ. Chặng thứ hai, có thể tự học nhiều hơn với tài liệu và video, nhưng nên có người nghe định kỳ để chỉ lỗi bạn không tự nghe thấy.
Năm thứ hai trở đi, thầy hoặc lớp nhóm có giá trị như một nhịp hẹn hơn là nguồn kiến thức. Một buổi mỗi tháng đủ để bạn có hạn phải chuẩn bị, có người nghe, có người gợi ý bước tiếp. Với người đi làm, chi phí một buổi mỗi tháng thường dễ duy trì hơn học hằng tuần, và vẫn giữ được phần lớn lợi ích.
Dù chọn cách nào, đừng đo mình bằng tốc độ của trẻ em trong cùng lớp hay của người trên mạng đăng video tiến bộ thần tốc. Người lớn có ít giờ hơn và nhiều việc hơn; đi chậm mà không dừng vẫn tới được những bài mình thích.
Một buổi tập 20–30 phút chia thế nào cho người mệt sau giờ làm
Người đi làm thường tập vào buổi tối, khi đầu đã mỏi. Một buổi có khung sẵn giúp bạn không mất mười phút đầu để nghĩ xem nên tập gì. Khung dưới đây dùng được cho đàn dây, phím hay nhạc cụ hơi, chỉnh thời lượng theo sức:
| Phần | Thời lượng | Làm gì |
|---|---|---|
| Làm nóng | 3–5 phút | Gam, hợp âm quen, bài khởi động ngón; chơi chậm, để tay và tai vào nhịp |
| Phần khó | 10–12 phút | Một đoạn chưa sạch hoặc một kỹ thuật mới; chơi chậm với máy đếm nhịp, lặp ngắn, dừng khi bắt đầu sai liên tục |
| Phần bài | 5–8 phút | Bài đang học trong quý, chơi trọn từ đầu đến cuối dù còn lỗi |
| Phần vui | 3–5 phút | Bài quen mình thích, chơi cho vui, không sửa gì |
| Ghi chú | 1 phút | Một dòng vào sổ: hôm nay tập gì, chỗ nào còn kẹt, buổi sau bắt đầu từ đâu |
Phần ghi chú tưởng thừa nhưng lại là thứ nối các buổi với nhau. Ngày hôm sau mở sổ ra là biết ngay phải bắt đầu từ đâu, không phải dò lại từ đầu. Những tối quá mệt, chỉ làm phần làm nóng và phần vui cũng được tính là một buổi: giữ tay quen đàn quan trọng hơn ép một buổi đầy đủ trong trạng thái kiệt sức.
Nếu sống chung căn hộ và sợ làm phiền hàng xóm, nhiều nhạc cụ có cách tập nhỏ tiếng như đàn điện cắm tai nghe hay bộ giảm âm; việc này giải quyết một lý do bỏ tập rất thật mà ít người nói ra.
Đo tiến bộ khi không có kỳ thi nào
Người lớn học đàn thường không thi lên cấp, nên dễ rơi vào cảm giác mình không biết đang ở đâu. Một cách đo đơn giản là danh sách bài chơi được, chia ba cột: chơi được khi nhìn bản nhạc, chơi được không cần nhìn, chơi được cho người khác nghe mà không dừng giữa chừng. Mỗi quý cập nhật một lần. Một bài đi từ cột thứ nhất sang cột thứ ba là một mốc tiến bộ thật, dù không ai trao chứng chỉ.
Cách thứ hai là ghi âm cùng một bài ở các thời điểm khác nhau. Đừng nghe lại ngay sau khi ghi, vì lúc đó tai còn đang nhớ mọi lỗi vừa mắc. Nghe lại sau vài tháng, đặt cạnh bản mới, bạn sẽ nghe ra nhịp đều hơn, tiếng sạch hơn, những thứ mà từng buổi tập không đủ dài để nhận ra.
Đừng dùng tốc độ học bài mới làm thước đo duy nhất. Có những quý bạn học chậm vì đang sửa một thói quen sai từ trước; quý đó có thể là quý đáng giá nhất của cả năm.
Câu hỏi thường gặp
Một tuần tập bao nhiêu buổi thì không bị quên?
Với người đi làm, năm sáu buổi ngắn mỗi tuần thường giữ được tay tốt hơn hai buổi dài. Nếu chỉ có thể tập ba buổi, hãy giữ ba buổi đều nhau thay vì dồn vào cuối tuần, và có một phiên bản năm phút cho những ngày còn lại.
Tập mãi một bài không sạch thì có nên chuyển bài khác?
Nên tách đoạn khó ra tập riêng, chậm, rồi mới ghép lại. Nếu sau vài tuần đoạn đó vẫn không vào, có thể bài đang quá sức hiện tại; tạm gác lại, học một bài khác cùng kỹ thuật nhưng dễ hơn, rồi quay về sau vài tháng.
Có nên tham gia biểu diễn khi mới học được một năm?
Không cần sân khấu lớn. Một buổi giao lưu nhỏ của lớp, chơi cho bạn bè nghe, hoặc ghi âm gửi người thân đều là mốc tốt. Áp lực vừa phải trước một buổi chơi cho người khác nghe thường làm bạn tập kỹ hơn hẳn mọi tuần thường.
Mất hẳn hứng thú với cây đàn đang học thì sao?
Hãy tách hai thứ: chán bài đang tập hay chán việc chơi nhạc. Nếu chán bài, đổi bài. Nếu chán chính nhạc cụ đó nhưng vẫn thích chơi nhạc, đổi nhạc cụ không phải là bỏ cuộc; phần lớn kỹ năng nghe, nhịp, đọc nhạc vẫn mang theo được.
Đã bỏ đàn vài năm, quay lại có phải học lại từ đầu không?
Thường không. Tay sẽ cứng và chậm trong vài tuần đầu, nhưng hiểu biết về nhạc và phần lớn kỹ thuật cơ bản quay lại nhanh hơn lần học đầu. Bắt đầu bằng những bài quen ngày trước, chơi chậm, rồi mới học bài mới.
Đau cổ tay khi tập đàn có nên tập tiếp cho quen không?
Không nên gồng. Đau nhẹ đầu ngón ở tuần đầu với đàn dây là thường gặp, nhưng đau cổ tay, tê, hoặc đau tăng dần cần dừng tập và đi khám. Thường nguyên nhân nằm ở tư thế và độ căng, cần thầy hoặc chuyên viên chỉnh lại.