Mục tiêu năm mới hay bỏ dở vì nó thường được đặt bằng cảm xúc của một thời điểm chuyển giao, quá nhiều và quá to, không gắn với lịch tuần, và ở Việt Nam còn bị kỳ nghỉ Tết Nguyên Đán cắt ngang đúng lúc đang tập hình thành nhịp. Tin tốt là bỏ dở không có nghĩa là mục tiêu sai, và năm không chỉ có một lần bắt đầu.
Bài này giải thích vì sao tháng hai là tháng nhiều người buông, điều nghiên cứu nói về mục tiêu đầu năm và về các mốc khởi đầu mới, cách viết mục tiêu năm để nó sống qua Tết, và năm bước để cứu một mục tiêu năm mới đã bỏ, dù đang là tháng ba hay tháng tám.
Vì sao tháng hai là tháng nhiều người buông
Đặt mục tiêu vào lúc ít mệt nhất. Những ngày cuối năm thường là lúc người ta thong thả hơn, có thời gian tưởng tượng. Mục tiêu đặt ra lúc đó được đo theo sức của một người đang nghỉ, không theo sức của một người đi làm bình thường. Tuần đi làm đầu tiên là lúc khoảng cách đó lộ ra.
Quá nhiều việc cùng bắt đầu. Năm mới thường là lúc bắt đầu cùng lúc tập thể dục, đọc sách, học tiếng, để dành tiền. Mỗi việc đều cần thời gian tốt và sự chú ý, và năm việc mới cùng lúc là quá nhiều với hầu hết mọi người.
Tết Nguyên Đán cắt ngang. Ở Việt Nam, năm dương lịch bắt đầu chỉ vài tuần trước Tết. Những ngày chuẩn bị Tết rất bận, kỳ nghỉ Tết đảo lộn giờ giấc, ăn uống, đi lại. Một thói quen mới mới được ba bốn tuần, chưa kịp đứng vững, gặp đúng đợt xáo trộn lớn nhất năm.
Không có kế hoạch cho lần đầu bỏ. Hầu như ai cũng bỏ vài buổi trong tháng đầu. Người không chuẩn bị cho chuyện đó dễ coi lần bỏ đầu tiên là bằng chứng mình đã thất bại, và từ bỏ một lượt cả mục tiêu.
Điều nghiên cứu nói về mục tiêu đầu năm
Có một số nghiên cứu đã theo dõi người đặt mục tiêu năm mới. Nghiên cứu của John Norcross và cộng sự công bố năm 2002 theo dõi những người đặt mục tiêu đầu năm và những người muốn thay đổi nhưng không đặt mục tiêu theo dịp năm mới; sau sáu tháng, nhóm đặt mục tiêu năm mới có tỷ lệ duy trì thay đổi cao hơn hẳn. Điều đó cho thấy mục tiêu năm mới không vô ích như câu đùa quen thuộc; nhiều người vẫn giữ được, chỉ là tỷ lệ bỏ trong vài tháng đầu cũng cao.
Một nghiên cứu lớn hơn ở Thuỵ Điển, của Martin Oscarsson và cộng sự công bố năm 2020, ghi nhận người viết mục tiêu dạng hướng tới, ví dụ "ăn thêm rau mỗi bữa", thành công nhiều hơn người viết mục tiêu dạng tránh né, ví dụ "không ăn đồ ngọt". Các nghiên cứu này đều dựa trên tự báo cáo qua bảng hỏi và mẫu là người tự nguyện tham gia, nên con số cụ thể chỉ nên đọc như xu hướng.
Một hướng nghiên cứu khác giải thích vì sao đầu năm lại có sức hút. Hengchen Dai, Katherine Milkman và Jason Riis năm 2014 gọi đó là hiệu ứng khởi đầu mới: các mốc thời gian như đầu tuần, đầu tháng, sinh nhật, đầu năm làm người ta có cảm giác tách khỏi phiên bản cũ của mình, và hành vi hướng tới mục tiêu tăng lên quanh các mốc đó. Điều quan trọng rút ra là năm mới chỉ là một trong nhiều mốc như thế.
Viết lại mục tiêu năm mới cho dễ sống qua Tết
Bảng dưới lấy những mục tiêu đầu năm phổ biến, chuyển chúng sang dạng hướng tới, có nhịp tuần, và có một kế hoạch riêng cho kỳ nghỉ Tết:
| Mục tiêu hay viết | Dạng hướng tới, có nhịp | Kế hoạch cho mùa Tết |
|---|---|---|
| Không lười tập nữa | Ba buổi vận động mỗi tuần, mỗi buổi ít nhất hai mươi phút | Trong Tết chỉ cần đi bộ một buổi mỗi ngày quanh nhà, ngày mùng sáu tập lại buổi ngắn |
| Bỏ lướt điện thoại | Đọc hai mươi trang sách giấy trước khi ngủ, năm tối mỗi tuần | Mang một cuốn sách mỏng về quê, đọc lúc trưa |
| Không tiêu hoang | Chuyển một khoản cố định vào tài khoản để dành ngay ngày nhận lương | Đặt trước một ngân sách Tết riêng, tách khỏi khoản để dành |
| Không bỏ dở tiếng Anh | Năm buổi mỗi tuần, mỗi buổi hai mươi phút nghe và nói lại | Mỗi ngày Tết năm phút nghe lại một bài cũ, không học bài mới |
| Thôi thức khuya | Lên giường trước mười một giờ, năm tối mỗi tuần | Chấp nhận lệch trong Tết, tối mùng năm đặt lại giờ cũ |
Cột thứ ba là cột hầu như không ai viết, và cũng là lý do lớn nhất khiến mục tiêu gãy. Viết trước một phiên bản nhẹ cho Tết biến kỳ nghỉ từ chỗ "bỏ" thành chỗ "giảm tải có kế hoạch". Khác biệt đó nhỏ trên giấy nhưng lớn với tâm lý: ngày quay lại không còn là ngày bắt đầu từ con số không.
Năm bước cứu một mục tiêu năm mới đã bỏ
Dù đang là tháng ba hay tháng tám, các bước dưới đây đều làm được trong một buổi tối:
- Viết lại mục tiêu cũ nguyên văn, rồi tự hỏi nó còn là thứ mình muốn không. Nếu không, gạch đi, không cần tiếc; việc nhận ra đó đã đáng giá.
- Nếu còn muốn, thu nhỏ nó lại cho phần năm còn lại. Mục tiêu cả năm còn chín tháng thì chỉ cần giao cho chín tháng đó ba phần tư lượng việc, không cố đuổi bù ba tháng đã mất.
- Chọn một mốc khởi đầu gần nhất có ý nghĩa với mình: thứ hai tới, đầu tháng sau, sinh nhật, ngày đầu quý. Đừng đợi tới năm sau.
- Viết phiên bản tối thiểu, nhỏ đến mức khó từ chối, và một câu nếu–thì cho lý do khiến lần trước bỏ.
- Đặt ngày rà soát đầu tiên sau bốn tuần, không sớm hơn. Bốn tuần đầu chỉ để xem có giữ được nhịp không, chưa xét tiến bộ.
Bước hai thường gặp phản kháng: "nếu không bù thì làm sao đạt được mục tiêu cả năm". Câu trả lời thẳng là không đạt được mục tiêu ban đầu, và điều đó không sao. Một mục tiêu nhiều năm được chấm bằng nhiều năm, không phải bằng việc năm nay có hoàn hảo hay không. Ba phần tư của chín tháng vẫn hơn hẳn con số không của chín tháng bỏ trắng.
Ví dụ: một mục tiêu đọc sách qua hai mùa Tết
Ví dụ giả định: anh D., ba mươi tám tuổi, làm kỹ thuật ở một nhà máy tại Bắc Ninh, năm nào cũng đặt mục tiêu đọc hai mươi bốn cuốn sách và năm nào cũng dừng ở cuốn thứ ba vào khoảng tháng hai. Năm thứ nhất anh thử cách khác, anh không đặt con số sách nữa mà đặt nhịp: đọc hai mươi trang trước khi ngủ, năm tối mỗi tuần, chỉ sách giấy. Anh viết thêm kế hoạch Tết: mang một cuốn mỏng về quê, đọc buổi trưa khi mọi người ngủ, không đặt số trang.
Tết năm đó anh đọc được khoảng một nửa cuốn mỏng. Tối mùng sáu, anh quay lại hai mươi trang như cũ. Cuối năm anh đếm được mười bốn cuốn, ít hơn con số hai mươi bốn ngày trước, nhưng gấp gần năm lần những năm cũ. Năm thứ hai anh giữ nguyên nhịp, chỉ đổi kế hoạch Tết sang sách nghe trên đường về quê vì chuyến đi dài hơn.
Điều thay đổi không phải là ý chí của anh D. mà là hình dạng của mục tiêu: một nhịp thay cho một con số, và một phiên bản nhẹ có sẵn cho đúng đoạn năm nào cũng gãy.
Những dấu hiệu mục tiêu năm mới đã quá to ngay từ ngày đầu
Tuần đầu phải đổi giờ ngủ. Nếu muốn giữ mục tiêu mà phải dậy sớm hơn một tiếng hay thức khuya hơn, mục tiêu đang lấy sức từ chỗ không nên lấy. Mục tiêu đó thường không qua được tháng hai.
Không có tuần nào làm thử trước. Mục tiêu chưa từng làm thử dù một tuần thì mọi con số trong đó là đoán. Làm thử một tuần cuối tháng mười hai cho biết nhịp thật trước khi cam kết cả năm.
Cần mua nhiều thứ mới bắt đầu được. Mua sắm dụng cụ, thẻ tập, khoá học trả trước cho cảm giác đã bắt đầu, nhưng không giữ được nhịp. Mục tiêu nên bắt đầu được với những gì đang có.
Không ai trong nhà biết. Mục tiêu chiếm thời gian chung mà người cùng nhà không biết sẽ va chạm ngay khi họ cần mình. Nói trước một câu đỡ rất nhiều cho tuần thứ ba.
Năm không chỉ có một lần bắt đầu
Nếu hiệu ứng khởi đầu mới có thật, thì việc chỉ dùng mốc đầu năm là lãng phí. Một năm có mười hai đầu tháng, bốn đầu quý, một sinh nhật, một mùa tựu trường, một đợt nghỉ hè. Những người giữ mục tiêu lâu thường chọn trước vài mốc trong năm để đặt lại mục tiêu, thay vì đặt một lần rồi hi vọng.
Với người Việt, mốc sau Tết Nguyên Đán là mốc tự nhiên nhất. Nhiều người thấy đặt mục tiêu dương lịch vào đầu tháng một để làm thử, rồi chốt mục tiêu thật vào tuần đầu đi làm lại sau Tết, hợp hơn là cố giữ nguyên mục tiêu ngày một tháng một qua cả mùa Tết. Không có cách đúng duy nhất; cần biết mình đang dùng mốc nào và vì sao.
Cũng nên cẩn thận với mặt trái của mốc khởi đầu mới: nó dễ thành cái cớ để trì hoãn. "Đợi đầu tháng rồi bắt đầu" nghe hợp lý vào ngày hai mươi lăm, nhưng nếu ngày mùng một tới mà vẫn chưa bắt đầu, nó chỉ là một cách nói khác của việc chưa muốn làm. Một quy tắc đơn giản: nếu mốc gần nhất còn hơn mười ngày, làm phiên bản tối thiểu từ ngày mai, và coi mốc đó là lúc nâng lên mức đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên công bố mục tiêu năm mới lên mạng xã hội không?
Không có câu trả lời chung. Có người thấy công khai tạo áp lực tích cực, có người thấy nó làm mình thoả mãn sớm rồi lơ là. Nếu muốn chia sẻ, nhiều người chọn chia sẻ việc đã làm mỗi tháng thay vì công bố mục tiêu lớn ngay từ đầu.
Bao nhiêu mục tiêu năm mới là vừa?
Với người đi làm, một mục tiêu chính và một hai mục tiêu duy trì nhẹ thường giữ được qua cả năm. Các mục tiêu còn lại có thể ghi vào danh sách chờ, xem lại sau Tết hoặc vào giữa năm.
Đã bỏ mục tiêu năm mới ba năm liền, có phải mình không hợp với việc đặt mục tiêu?
Nhiều khả năng cách đặt chưa hợp chứ không phải bạn không hợp. Thử đổi một điều: đặt ít hơn, nhỏ hơn, có kế hoạch cho Tết, hoặc đặt vào mốc khác ngoài đầu năm. Ba lần bỏ cũng là ba lần cho biết mình hay vấp ở đâu.
Mục tiêu dạng tránh né có bao giờ tốt hơn không?
Có những việc vốn là tránh, như không lái xe sau khi uống rượu bia. Với thói quen hằng ngày, dạng hướng tới thường dễ làm hơn vì có một hành động cụ thể để thực hiện, thay vì chỉ có một thứ để kìm lại.
Giữa năm mới bắt đầu thì có muộn không?
Không. Sáu tháng đủ để hình thành một thói quen và có tiến bộ thấy được ở hầu hết kỹ năng. Mốc giữa năm còn có lợi là không bị Tết cắt ngang trong những tuần đầu.