Có nên công bố mục tiêu không tuỳ vào việc bạn nói gì và nói với ai: nói về việc mình sẽ làm mỗi tuần với một vài người sẽ hỏi lại thường giúp giữ nhịp; còn tuyên bố về con người mình sắp trở thành với đám đông dễ cho bạn cảm giác đã đạt được một phần, rồi làm ít đi. Không có câu trả lời "luôn nói" hay "luôn giữ kín".
Lời khuyên "đừng nói ra mục tiêu" nổi lên từ một bài nói phổ biến và một nghiên cứu năm 2009. Nghiên cứu ấy có thật, nhưng phạm vi hẹp hơn nhiều so với cách người ta trích. Bài này tách hai loại công bố, chỉ ra khi nào nói ra có ích, nói với ai, và đưa mẫu câu nói ra mà không tự đặt mình vào thế khó.
Nghiên cứu năm 2009 thật ra nói gì
Peter Gollwitzer và các cộng sự (Sheeran, Michalski, Seifert) công bố năm 2009 trên tạp chí Psychological Science một loạt thí nghiệm với sinh viên, chủ yếu sinh viên luật và tâm lý. Người tham gia có mục tiêu gắn với bản dạng, ví dụ "trở thành luật sư giỏi". Một nhóm được yêu cầu ghi ý định của mình và biết rằng người làm thí nghiệm đã đọc nó; nhóm còn lại giữ ý định cho riêng mình. Trong các nhiệm vụ sau đó, nhóm có ý định "được người khác ghi nhận" làm ít hơn, dừng sớm hơn.
Cách giải thích của nhóm tác giả dựa trên lý thuyết tự hoàn thiện biểu tượng: khi một mục tiêu gắn với "mình là ai" được người khác thấy, chính sự thấy đó đã lấp một phần khoảng trống bản dạng, nên động lực làm việc thật giảm xuống. Nói nôm na, được công nhận là "người đang học làm luật sư" đã đủ dễ chịu.
Giới hạn đáng kể: mẫu nhỏ, đo trong phòng thí nghiệm, hành vi đo trong vài chục phút chứ không phải nhiều tháng, và chỉ áp dụng cho mục tiêu bản dạng. Nghiên cứu không nói rằng báo tiến độ với bạn kèm là có hại. Ở chiều ngược lại, nhiều nghiên cứu về cam kết công khai và về theo dõi tiến độ cho thấy việc biết có người sẽ hỏi lại có thể giúp duy trì hành vi. Hai dòng bằng chứng không mâu thuẫn nếu tách rõ hai loại công bố.
Hai kiểu nói ra mục tiêu: kiểu tự thưởng và kiểu tự ràng buộc
Cùng là nói ra, nhưng tác động khác hẳn. Bảng dưới giúp bạn nhận ra mình đang định nói theo kiểu nào:
| Kiểu tự thưởng | Kiểu tự ràng buộc | |
|---|---|---|
| Nội dung | Mình sắp trở thành ai: "Năm nay mình sẽ thành người chạy marathon" | Mình sẽ làm gì, khi nào: "Mình chạy ba buổi mỗi tuần, cuối tháng báo bạn quãng đường" |
| Người nghe | Đám đông, mạng xã hội, người ít liên quan | Một hai người cụ thể sẽ hỏi lại |
| Phản hồi nhận được | Lời khen ngay, lượt thích | Câu hỏi sau một tuần, một tháng |
| Cảm giác ngay sau khi nói | Phấn chấn, như đã xong một phần | Hơi nặng, vì đã có người đợi |
| Rủi ro | Thoả mãn sớm, rồi ngại cập nhật khi chững lại | Áp lực nếu người nghe hay phán xét |
| Khi nào hợp | Khi đã làm đều được một thời gian và muốn ghi dấu | Ngay từ đầu, khi cần người giữ nhịp |
Một mẹo nhận diện đơn giản: nếu sau khi nói xong bạn thấy nhẹ nhõm và hài lòng với bản thân, có thể bạn vừa tự thưởng. Nếu thấy "giờ thì phải làm thật rồi", bạn vừa tự ràng buộc.
Nên nói với ai
Một hai người sẽ hỏi lại, không chỉ khen. Người lý tưởng nhớ được điều bạn nói và tuần sau hỏi "chạy được mấy buổi rồi?". Lời khen ngay lúc nói chẳng giữ được gì; câu hỏi lặp lại mới giữ được.
Người có liên quan trực tiếp tới lịch của bạn. Vợ hoặc chồng, người ở cùng nhà, cần biết bạn sẽ dành tối thứ Ba cho lớp học. Đây không phải chuyện công bố cho vui mà là chuyện sắp xếp chung. Không nói với họ, bạn sẽ gặp xung đột lịch ngay tuần đầu.
Người đi trước trong việc đó. Nói với người đã chạy nhiều năm rằng bạn bắt đầu chạy, bạn nhận được lời khuyên cụ thể. Nói với cả trăm người trên mạng, bạn nhận được chủ yếu biểu tượng cảm xúc.
Tạm chưa nói với người hay bàn ra. Có những người, vì thương hoặc vì lo, sẽ phản bác ngay lúc ý định còn non. Chờ đến khi bạn đã làm đều được vài tuần, có kết quả nhỏ để chỉ vào, rồi hãy kể. Khi đó câu chuyện đã là việc đang làm, không còn là ý tưởng dễ bị dập.
Cách nói ra mục tiêu mà không tự đặt mình vào thế khó
Nếu đã quyết định nói, mấy nguyên tắc sau giúp lời nói ra trở thành lực đỡ thay vì gánh nặng:
- Nói việc làm trước, đích đến sau. "Mình đang tập viết mỗi sáng ba trăm chữ" tốt hơn "mình sắp viết xong một cuốn sách".
- Gắn kèm thời điểm hỏi lại. "Cuối tháng bạn hỏi mình đã viết được bao nhiêu nhé." Câu này biến người nghe thành người kèm.
- Nói rõ mức hỗ trợ bạn cần. "Mình không cần lời khuyên, chỉ cần có người hỏi thăm" giúp người nghe khỏi lúng túng.
- Nói trước rằng có thể sẽ chững. "Có tuần mình sẽ không làm được, mình sẽ báo thật." Điều này làm việc cập nhật khi khó dễ hơn nhiều.
- Không hứa con số kết quả với đám đông. Cân nặng, điểm thi, doanh thu phụ thuộc vào nhiều thứ ngoài tầm tay; công bố chúng tạo áp lực sai chỗ.
Mẫu câu gói gọn cả năm nguyên tắc: "Từ tuần này mình học tiếng Hàn ba buổi tối, mỗi buổi bốn mươi phút. Không cần bạn góp ý gì đâu, chỉ cuối tháng hỏi mình đã học được mấy buổi là được. Có tuần chắc mình trượt, mình sẽ nói thật."
Nói hay giữ, theo từng loại mục tiêu
Ôn thi một chứng chỉ, một kỳ thi lớn. Người cùng nhà cần biết để sắp xếp giờ yên tĩnh và việc nhà; ngoài ra chỉ cần một bạn cùng ôn hoặc một người đã thi qua. Không nên công bố điểm số mình nhắm tới với nhiều người: kết quả thi phụ thuộc cả vào đề, vào sức khoẻ hôm thi, và áp lực "đã nói với cả họ" làm bạn khó ngủ hơn chứ không học tốt hơn.
Thay đổi sức khoẻ: bỏ thuốc lá, giảm cân, ngủ sớm. Đây là mục tiêu cần người xung quanh phối hợp hơn là cổ vũ. Bạn cần người cùng bàn ăn biết để đừng mời thêm, bạn nhậu biết để đừng ép. Nói với họ bằng một yêu cầu cụ thể ("mấy tháng này đừng mời mình thuốc nhé") có ích hơn một lời tuyên bố. Con số cân nặng thì nên giữ cho mình và bác sĩ.
Một dự án sáng tạo dài: viết một cuốn sách, thu một album. Đây là loại dễ rơi vào bẫy tự thưởng nhất, vì nói "mình đang viết sách" đem lại sự ngưỡng mộ ngay. Nên giữ kín cái đích, chỉ kể về nhịp: "sáng nào mình cũng viết một tiếng". Khi có bản thảo đầu tiên, dù thô, là lúc kể rộng hơn.
Để dành tiền cho một mục tiêu lớn. Nói với người cùng chia chi tiêu trong nhà là cần thiết. Nói với bạn bè thì chỉ nói việc, như "dạo này mình hạn chế đi ăn ngoài", không cần nói con số. Số tiền mình đang có là thông tin riêng, kể ra dễ mời gọi lời vay mượn hay lời rủ rê.
Mở một việc kinh doanh nhỏ. Khác các loại trên, ở đây nói ra sớm với người có thể là khách hàng lại là việc nên làm, vì đó là cách thử nhu cầu. Nhưng nói về món hàng, dịch vụ cụ thể, không nói "mình sắp làm chủ". Mục tiêu bản dạng vẫn nên để sau.
Đăng mục tiêu lên mạng xã hội: được và mất
Đăng lên mạng là kiểu công bố đông người nhất, nên dễ rơi vào kiểu tự thưởng. Một bài "năm nay mình sẽ..." nhận vài chục lượt thích trong một buổi tối, tạo cảm giác đã được ghi nhận. Ba tháng sau, khi mọi chuyện chững lại, ít ai muốn đăng bài cập nhật "mình đã bỏ". Mục tiêu biến mất khỏi dòng thời gian một cách lặng lẽ.
Nếu vẫn muốn dùng mạng, có hai cách ít rủi ro hơn. Cách thứ nhất là đăng việc đã làm thay vì việc sắp làm: "Tuần thứ tám chạy đều", kèm một tấm ảnh đôi giày. Mỗi bài là một bằng chứng đã có, không phải lời hứa. Cách thứ hai là đăng trong một nhóm nhỏ những người cùng làm việc đó, nơi người ta hỏi về số buổi và cảm giác chứ không chỉ thả tim.
Cũng nên nghĩ tới việc ai đang đọc. Mục tiêu tài chính, sức khoẻ, chuyện gia đình là thông tin riêng; đăng công khai có thể mời gọi những lời bình luận bạn không muốn nghe, hoặc những lời chào mời không đáng tin. Mục tiêu càng riêng tư, vòng người được biết nên càng hẹp.
Khi đã lỡ công bố rồi chững lại
Nhiều người ngại nhất là phải thừa nhận với người khác rằng mình đã chậm lại hoặc đổi hướng. Thực tế, người nghe hầu như không nhớ lời tuyên bố của bạn lâu như bạn nghĩ. Hiện tượng này có tên trong tâm lý học xã hội là hiệu ứng ánh đèn sân khấu: ta thường đánh giá quá cao mức người khác để ý tới mình.
Cách gỡ đơn giản nhất là cập nhật bằng một câu bình thản: "Mấy tháng rồi mình chạy ít hẳn vì đổi ca làm, giờ mình chạy lại hai buổi mỗi tuần thôi." Câu này cho phép bạn hạ mức mà không phải tuyên bố thất bại, và thường nhận được sự thông cảm nhiều hơn bạn tưởng.
Nếu bạn quyết định bỏ hẳn sau khi cân nhắc kỹ, cứ nói thẳng như vậy. Biết dừng một mục tiêu không còn hợp là một phần của việc đi đường dài, không phải dấu hiệu của sự thiếu kiên trì. Giữ một mục tiêu chỉ vì đã lỡ nói ra là để người khác quyết định thay mình.
Câu hỏi thường gặp
Giữ kín mục tiêu có làm mình dễ bỏ hơn không?
Có thể, vì không ai hỏi lại. Nhưng giữ kín với đám đông không có nghĩa là không nói với ai. Cách cân bằng là nói với một hai người sẽ hỏi lại và giữ kín với những người còn lại cho đến khi đã có kết quả nhỏ.
Nói mục tiêu với cha mẹ có nên không?
Tuỳ quan hệ. Nếu cha mẹ quen phản bác hoặc lo lắng quá mức, nên chờ đến khi đã làm đều được một thời gian rồi kể như một việc đang diễn ra. Nếu mục tiêu ảnh hưởng tới lịch sinh hoạt hay tiền chung của gia đình, thì nên nói sớm để sắp xếp.
Viết mục tiêu vào sổ riêng có được tính là công bố không?
Không. Viết cho riêng mình là cách làm rõ mục tiêu, không có người ngoài ghi nhận nên không có hiệu ứng thoả mãn sớm. Viết ra còn giúp bạn chia mục tiêu thành việc từng tuần, điều rất khó làm khi chỉ nghĩ trong đầu.
Có nên nói mục tiêu với đồng nghiệp?
Chỉ khi việc đó liên quan đến giờ giấc làm việc hoặc bạn cần họ hỗ trợ cụ thể. Mục tiêu riêng như học đàn, chạy bộ, để dành tiền không cần kể ở chỗ làm. Nơi làm việc là môi trường có đánh giá, lời kể dễ bị diễn giải khác đi.
Thông báo mục tiêu năm mới đầu tháng Giêng có ích không?
Ích ở chỗ thời điểm mới bắt đầu thường làm người ta có thêm năng lượng để khởi động. Nhưng lời tuyên bố đầu năm dễ là kiểu tự thưởng. Ích hơn là đầu năm nói với một người về việc mình sẽ làm mỗi tuần và hẹn họ hỏi lại vào cuối tháng hai.
Nếu người nghe chê mục tiêu của mình thì sao?
Tách lời chê thành hai phần: thông tin hữu ích, như rủi ro bạn chưa tính, và cảm xúc của người nói, như lo lắng hay hoài nghi. Giữ phần thông tin để cân nhắc, phần cảm xúc thì ghi nhận rồi để đó. Bạn không cần thuyết phục ai trước khi bắt đầu.