Khi thu nhập lên xuống, cách để dành bền nhất là để dành theo tỷ lệ của mỗi khoản thu thay vì một số tiền cố định, dựng một tài khoản đệm để tự trả cho mình một mức "lương" đều, và giữ một mức sàn tối thiểu kể cả tháng thấp nhất. Ba lớp này giúp bạn không bỏ thói quen trong tháng kém, và không tiêu hết trong tháng tốt.
Bài dành cho người làm tự do, thợ nhận việc theo công trình, người bán hàng trực tuyến, tài xế công nghệ, nhân viên kinh doanh ăn hoa hồng, người làm nông theo vụ. Lời khuyên "mỗi tháng để dành hai triệu" vốn viết cho người lương đều; với bạn, nó gãy ngay tháng đầu thu ít. Mọi con số dưới đây là ví dụ giả định.
Vì sao số cố định không hợp với thu nhập lên xuống
Một con số cố định đặt ra trong tháng tốt sẽ quá nặng trong tháng xấu. Tháng thu mười tám triệu, để dành ba triệu thấy nhẹ nhàng; tháng thu bảy triệu, cũng ba triệu ấy chiếm gần nửa thu nhập, và bạn buộc phải phá lệ. Phá lệ một lần, lần sau dễ hơn; vài tháng sau, thói quen biến mất.
Ngược lại, con số cố định đặt ra trong tháng xấu lại quá nhẹ trong tháng tốt. Bạn để dành đúng một triệu như đã hẹn trong khi tháng đó thu gấp đôi, và phần dư trôi vào chi tiêu. Những người thu nhập không đều thường có cảm giác "năm nay làm nhiều mà chẳng còn gì", và lý do nằm ở đây: tháng tốt không được dùng để bù cho tháng xấu.
Có thêm một yếu tố tâm lý. Thu nhập dồn vào một vài tháng cao điểm (mùa cưới với thợ chụp ảnh, mùa Tết với người bán hàng) tạo cảm giác giàu có tạm thời, và chi tiêu thường tăng theo. Đến tháng thấp điểm, mức chi đã quen khó hạ xuống. Hệ thống để dành cho người thu nhập không đều phải chặn được cả hai chiều này.
Lớp thứ nhất: để dành theo tỷ lệ của mỗi khoản thu
Chọn một tỷ lệ dễ nhớ. Ví dụ mười phần trăm. Mỗi lần có tiền về, dù là một triệu hay hai mươi triệu, chuyển ngay mười phần trăm vào tài khoản để dành. Không cần tính toán phức tạp, không cần chờ cuối tháng.
Làm ngay khi tiền về, trước mọi khoản chi. Với người nhận tiền nhiều lần trong tháng, điều này nghĩa là nhiều lần chuyển nhỏ. Có thể gom lại một lần mỗi tối hoặc mỗi tuần, miễn là có nhịp cố định.
Tỷ lệ tự co giãn theo thu nhập. Tháng thu ít, số tiền để dành nhỏ nhưng thói quen vẫn giữ; tháng thu nhiều, số tiền để dành tự lớn lên. Bạn không phải quyết định lại mỗi tháng.
Tăng tỷ lệ theo từng nấc. Bắt đầu năm phần trăm nếu thu nhập thấp, sau ba tháng giữ được thì lên bảy, rồi mười. Nhảy thẳng lên hai mươi phần trăm ngay từ đầu thường không trụ được.
Lớp thứ hai: tài khoản đệm và tự trả lương
Đây là lớp quan trọng nhất cho người thu nhập không đều. Mục đích là biến dòng thu thất thường thành một dòng tiêu đều đặn:
- Mở một tài khoản riêng làm "quỹ lương". Mọi khoản thu, sau khi đã trích tỷ lệ để dành, đổ vào đây. Tài khoản tiêu hằng ngày chỉ nhận tiền từ quỹ lương.
- Tính mức lương tự trả. Xem lại thu nhập sáu đến mười hai tháng gần nhất, lấy mức của những tháng thấp (không phải trung bình). Ví dụ giả định: thu từ bảy đến hai mươi hai triệu, trung bình mười bốn triệu; chọn tự trả chín triệu.
- Mỗi tháng chuyển đúng mức lương sang tài khoản tiêu. Vào một ngày cố định, như ngày đầu tháng.
- Tháng thu cao, phần dư nằm lại quỹ lương. Tháng thu thấp, quỹ lương bù vào.
- Khi quỹ lương đủ ba tháng lương, phần dư tiếp theo chuyển vào để dành dài hạn hoặc mục tiêu.
Giai đoạn đầu khó nhất vì quỹ lương chưa có gì. Trong vài tháng đầu, có thể phải sống thấp hơn mức lương tự trả để tích đệm. Đây là cái giá một lần; một khi quỹ đã đủ, cuộc sống ổn định hơn hẳn và tháng thu thấp không còn là nỗi lo.
Mức lương tự trả nên xem lại mỗi sáu tháng. Nếu quỹ lương liên tục dư nhiều, có thể tăng lương một chút; nếu liên tục hụt, phải hạ xuống, dù khó chịu.
Một năm thu nhập theo mùa: ví dụ giả định
Chị Ngân bán hàng trực tuyến đồ gia dụng, thu nhập dồn vào quý bốn và tháng trước Tết. Chị tự trả lương chín triệu, để dành mười phần trăm mỗi khoản thu:
| Giai đoạn | Thu nhập mỗi tháng | Để dành 10% | Quỹ lương sau giai đoạn |
|---|---|---|---|
| Tháng 1–2 (cao điểm Tết) | 22 triệu | 2,2 triệu | Tăng mạnh |
| Tháng 3–5 (thấp) | 7 triệu | 0,7 triệu | Giảm dần, bù lương |
| Tháng 6–8 (trung bình) | 11 triệu | 1,1 triệu | Gần như đứng |
| Tháng 9–10 (thấp) | 8 triệu | 0,8 triệu | Giảm, mức thấp nhất trong năm |
| Tháng 11–12 (cao) | 18 triệu | 1,8 triệu | Tăng lại |
Cả năm chị để dành được khoảng mười bốn triệu từ tỷ lệ mười phần trăm, mà không tháng nào phải phá lệ. Điều quan trọng hơn: tháng ba và tháng chín, hai giai đoạn thấp nhất, chị vẫn sống bằng chín triệu như mọi tháng, không phải vay hay cắt bữa ăn.
Nếu không có quỹ lương, tháng một chị dễ tiêu mười lăm triệu vì "đang có tiền", rồi tháng ba thiếu. Chính cái chênh giữa mùa cao và mùa thấp, không phải tổng thu nhập, là thứ cần quản.
Lớp thứ ba: mức sàn cho tháng tệ nhất
Có những tháng thu gần như không có gì: ốm, mất khách lớn, mùa mưa không chạy được xe. Lúc đó tỷ lệ mười phần trăm của gần bằng không vẫn là gần bằng không, và cảm giác "tháng này khỏi để dành" rất dễ kéo dài sang tháng sau.
Mức sàn là một số tiền nhỏ, có tính tượng trưng, bạn luôn chuyển vào để dành dù thu nhập thế nào. Ví dụ giả định: một trăm nghìn mỗi tháng. Số tiền không đáng kể; điều đáng kể là sợi chỉ thói quen không bị cắt. Tháng sau khi thu nhập trở lại, bạn không phải "bắt đầu lại" mà chỉ là tiếp tục.
Mức sàn cũng có tác dụng với lòng tự trọng. Trong một tháng tệ, việc vẫn làm được một điều nhỏ đúng kế hoạch giúp bạn không rơi vào cảm giác mọi thứ đã đổ vỡ. Nhiều người kể rằng chính khoản một trăm nghìn ấy giữ họ khỏi việc bỏ hẳn cả hệ thống.
Nếu tháng tệ kéo dài nhiều tháng liền, mức sàn nên tạm dừng, và ưu tiên là dùng quỹ dự phòng một cách có kế hoạch, tìm nguồn thu tạm thời, cắt chi tiêu. Lúc ấy không còn là chuyện kỷ luật để dành, mà là chuyện vượt qua một giai đoạn khó.
Ba tháng đầu dựng hệ thống: làm theo từng tuần
Ba lớp nghe đơn giản, nhưng dựng cùng lúc dễ rối. Một lịch dựng dần trong ba tháng giúp mỗi lớp kịp thành nếp trước khi thêm lớp sau. Tuần một và hai: chỉ làm lớp thứ nhất, trích tỷ lệ mỗi khi có tiền về. Mục tiêu duy nhất là thao tác chuyển tiền trở thành phản xạ, dù số tiền rất nhỏ.
Tuần ba và bốn: mở tài khoản quỹ lương, xem lại sao kê sáu tháng gần nhất để tìm mức thu thấp, ghi ra mức lương tự trả. Chưa cần trả lương ngay; chỉ tập cho mọi khoản thu đi qua quỹ lương trước khi sang tài khoản tiêu. Nhiều người phát hiện ở bước này rằng họ không biết rõ mình thu bao nhiêu mỗi tháng, và việc xem sao kê tự nó đã là một bài học.
Tháng thứ hai: bắt đầu tự trả lương vào đầu tháng. Nếu quỹ lương chưa đủ, trả mức thấp hơn dự định và sống sát mức đó. Tháng thứ ba: đặt mức sàn, ghi lại một trang tổng kết ngắn gồm tổng thu, tổng để dành, số dư quỹ lương. Sau ba tháng, hệ thống có đủ ba lớp, và bạn có một trang số liệu đầu tiên để so với những quý sau.
Đừng nản nếu tháng đầu tiên mọi thứ chưa trơn tru. Hệ thống này đòi hỏi thay đổi cách bạn nhìn tiền: từ "tiền về là của tháng này" sang "tiền về là của quỹ, tháng này chỉ nhận lương". Sự thay đổi ấy thường cần vài chu kỳ thu nhập mới thấm.
Những sai lầm hay gặp
Người thu nhập không đều thường vấp ở những chỗ sau, kể cả khi đã hiểu cách làm:
- Coi tháng thu cao nhất là "thu nhập thật" và đặt mức sống theo nó.
- Để tiền thu về nằm chung tài khoản với tiền tiêu, rồi tính để dành vào cuối tháng.
- Quên trích riêng tiền thuế và các nghĩa vụ theo quy định cho thu nhập tự do, đến kỳ phải nộp thì rút từ quỹ để dành; nên tìm hiểu quy định hiện hành và để riêng một phần ngay khi nhận.
- Dùng quỹ lương để mua hàng nhập về bán, trộn tiền kinh doanh với tiền sinh hoạt.
- Bỏ qua chi phí không đều trong năm (bảo dưỡng xe, đồ nghề, học phí con đầu năm) khi tính mức lương tự trả.
Sai lầm thứ tư đặc biệt phổ biến với người bán hàng nhỏ. Tiền vốn hàng nên có tài khoản riêng của nó; chỉ phần lời thật sự, sau khi đã trừ vốn và chi phí, mới chảy vào quỹ lương. Trộn hai thứ làm bạn tưởng mình có nhiều tiền hơn thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn tỷ lệ để dành bao nhiêu khi thu nhập không đều?
Bắt đầu với mức bạn chắc chắn giữ được trong tháng thấp, thường từ năm đến mười phần trăm. Giữ ba tháng liền rồi mới tăng. Tỷ lệ thấp nhưng đều đặn có giá trị hơn tỷ lệ cao nhưng bỏ dở.
Tự trả lương mà quỹ lương cạn thì làm sao?
Hạ mức lương tự trả cho những tháng tới và tìm hiểu vì sao cạn: thu nhập giảm thật hay lương đặt quá cao. Không nên lấy tiền từ quỹ để dành dài hạn để bù, trừ khi đó là quỹ dự phòng dành đúng cho tình huống này.
Tiền để dành nên để ở đâu?
Ở một tài khoản tách biệt khỏi tiền tiêu hằng ngày, dễ rút khi thật cần nhưng không quá tiện để rút theo cảm hứng. Bài này không khuyên sản phẩm cụ thể; nên tìm hiểu kỹ điều kiện, phí và tính an toàn của nơi gửi trước khi chọn.
Người làm tự do có cần quỹ dự phòng lớn hơn người làm công không?
Thường là có, vì thu nhập không đều và không có trợ cấp thôi việc. Nhiều người làm tự do nhắm tới quỹ dự phòng tương đương sáu tháng chi tiêu trở lên, tách riêng với quỹ lương. Đạt mức đó cần thời gian, nên bắt đầu từ mức nhỏ.
Có nên để dành bằng vàng hay tiền mặt cất ở nhà?
Tiền mặt ở nhà có rủi ro mất cắp, cháy, và rất dễ tiêu. Câu hỏi về vàng hay kênh khác là chuyện đầu tư, nằm ngoài phạm vi bài này. Về mặt kỷ luật, điều quan trọng là khoản để dành nằm ở chỗ bạn không động tới theo thói quen.
Thu nhập tăng đột biến một lần thì xử lý thế nào?
Đừng coi đó là thu nhập mới thường xuyên. Trích tỷ lệ để dành như bình thường, phần còn lại đổ vào quỹ lương. Nếu quỹ lương đã đủ, dùng phần dư cho quỹ dự phòng hoặc trả nợ trước khi nghĩ tới chi tiêu lớn.