Lời khuyên thật cho người sắp khởi nghiệp: chuẩn bị tiền, sức, gia đình và kỳ vọng

Điều người sắp khởi nghiệp nên chuẩn bị nhiều nhất không phải ý tưởng hay kế hoạch, mà là sức chịu đựng cho một chặng dài hơn mình nghĩ: một quỹ sống riêng đủ nhiều tháng, một khoản tiền cho việc đã định trước trần, một lịch sống giữ được sức khoẻ, sự đồng thuận thật của gia đình, và kỳ vọng thực tế rằng thu nhập có thể thấp và lên xuống trong một hai năm đầu. Phần lớn những người dừng sớm không dừng vì ý tưởng sai mà vì cạn một trong năm thứ đó trước khi việc kịp đứng.

Bài này viết cho người đang tính tự lập một công ty nhỏ hay một việc riêng do mình hoặc vài người điều hành. Không có lời hô hào bỏ việc, cũng không có câu chuyện thành công để noi theo — chỉ là những chuẩn bị cụ thể và những sự thật ít ai nói trước.

Năm thứ cần chuẩn bị và câu hỏi kiểm cho từng thứ

Mỗi thứ dưới đây là một "bình chứa" sẽ bị rút dần trong năm đầu. Biết trước mình có bao nhiêu trong mỗi bình giúp ước được mình đi được bao xa:

Hai bình dễ bị nhầm là quỹ sống và tiền cho việc. Khi trộn chung, người sáng lập có xu hướng rút tiền sống để cứu việc, và đến lúc nhận ra thì cả hai đều cạn. Tách ra từ đầu, đặt trần cho tiền việc, giữ nguyên quỹ sống — đó là chuẩn bị quan trọng nhất trong năm thứ.

Không cần cả năm bình đầy mới bắt đầu. Nhưng nên biết bình nào đang vơi và chuẩn bị riêng cho nó, thay vì phát hiện ra giữa chừng.

Tiền: hai quỹ tách bạch và một con số trần

Quỹ sống là tiền để gia đình sống trong lúc việc mới chưa nuôi được mình: ăn uống, nhà, học của con, thuốc men, bảo hiểm. Cách tính: lấy chi tiêu tối thiểu mỗi tháng — mức đã cắt những gì cắt được — nhân với số tháng mình nghĩ việc mới cần để bắt đầu mang về thu nhập đều, rồi cộng thêm một khoảng đệm vì ước tính thường lạc quan.

Ví dụ giả định: chi tiêu tối thiểu của nhà anh Hải là 12 triệu mỗi tháng. Anh ước việc mới cần khoảng mười hai tháng mới trả được anh một khoản đều, cộng đệm sáu tháng. Quỹ sống anh cần là khoảng 216 triệu, hoặc ít hơn nếu vợ anh vẫn có thu nhập đều — trường hợp này phần anh cần chỉ là khoản chênh.

Tiền cho việc là tiền bỏ vào công ty: thiết bị, hàng đầu kỳ, thuê chỗ, chi phí chạy trước khi có doanh thu. Đặt một con số trần và viết ra. Khi đã chạm trần, không bỏ thêm nếu chưa ngồi xuống đánh giá lại có chủ đích. Con số trần nên là mức mất hết vẫn không đụng đến quỹ sống.

Một nguyên tắc không có ngoại lệ: không vay nóng, không vay qua ứng dụng không rõ ràng, không thế chấp nhà ở cho việc chưa chứng minh được doanh thu. Khởi nghiệp vốn đã nhiều rủi ro; một khoản nợ lãi cao biến rủi ro kinh doanh thành rủi ro cho cả gia đình.

Sức: lịch sống trước, lịch làm sau

Hình ảnh người khởi nghiệp làm việc thâu đêm được kể nhiều đến mức thành chuẩn mực. Thực tế, ngủ thiếu kéo dài làm giảm khả năng phán đoán — đúng thứ người sáng lập cần nhất khi phải quyết định một mình. Khởi nghiệp là chặng dài nhiều năm; kế hoạch dựa vào sức của tuần đầu sẽ gãy ở tháng thứ ba.

Trước khi lên lịch làm, lên lịch sống: giờ ngủ, giờ ăn với gia đình, một khoảng vận động trong tuần, một ngày hoặc nửa ngày nghỉ. Phần còn lại mới là giờ làm. Nếu phần còn lại không đủ cho việc mới, câu trả lời là chọn việc nhỏ hơn hoặc bắt đầu chậm hơn, không phải cắt lịch sống.

Cũng nên chuẩn bị cho chuyện cô đơn. Người rời môi trường có đồng nghiệp để làm một mình hay với một hai người thường bất ngờ vì thiếu những cuộc nói chuyện nhỏ mỗi ngày. Sắp xếp trước vài nhịp gặp người: một buổi cà phê mỗi tuần với người cùng làm riêng, một nhóm nhỏ để hỏi han. Nếu căng thẳng kéo dài gây mất ngủ, mất ăn nhiều tuần, nên gặp nhân viên y tế — đó là chăm sóc công cụ quan trọng nhất của việc kinh doanh: chính mình.

Gia đình: những điều nên nói rõ trước ngày bắt đầu

Gia đình chịu phần lớn hệ quả của việc khởi nghiệp mà không được chọn. Một cuộc nói chuyện kỹ trước khi bắt đầu tránh được nhiều mâu thuẫn về sau. Những điều nên nói rõ:

• Số tiền tối đa sẽ bỏ vào việc, và số tiền quỹ sống không được đụng tới.
• Thu nhập sẽ thay đổi thế nào trong năm đầu: có thể bằng không vài tháng, có thể lên xuống.
• Thời gian: những buổi tối, cuối tuần nào sẽ bận, những thời gian nào chắc chắn dành cho nhà.
• Mốc đánh giá: sau bao lâu sẽ ngồi lại cùng nhau xem việc có nên tiếp tục.
• Điều kiện dừng: những gì xảy ra thì sẽ dừng hoặc quay lại đi làm.
• Những rủi ro khác: bảo hiểm, quyền lợi đi kèm việc cũ sẽ mất, cách bù lại.

Cuộc nói chuyện này không phải để xin phép mà để cùng quyết. Gia đình được biết giới hạn thường lo ít hơn gia đình chỉ được nghe "anh tin là sẽ ổn". Và khi đến mốc đánh giá, chính cuộc nói chuyện ban đầu là thước đo để nhìn lại một cách công bằng.

Kỳ vọng: những sự thật ít người nói trước

Thời gian thường dài gấp đôi. Hầu hết người sáng lập đánh giá thấp thời gian để có khách đều, doanh thu đều. Nếu kế hoạch nói sáu tháng, nên chuẩn bị cho mười hai.

Thu nhập năm đầu có thể thấp hơn lương cũ. Nhiều người sáng lập nhỏ trả cho mình ít hơn mức lương họ từng có trong một thời gian dài. Đây là cái giá cần tính trước, không phải bất ngờ.

Phần lớn thời gian không làm việc mình thích. Người làm bánh giỏi khởi nghiệp sẽ dành nhiều giờ cho sổ sách, giao hàng, trả lời khách hơn là làm bánh. Nếu chỉ thích phần chuyên môn, nên nghĩ kỹ.

Không ai giao việc, không ai nhắc hạn. Tự do về giờ giấc đi kèm việc phải tự đặt nhịp. Người quen có sếp đặt nhịp thường mất vài tháng để tìm nhịp riêng.

Câu chuyện thành công kể trên mạng là phần nhỏ. Chúng ta nghe nhiều về người thành công vì người dừng lại ít khi kể. Đây là thiên kiến kẻ sống sót: những gì người thành công đã làm cũng có thể đã được nhiều người khác làm mà không thành. Đừng đo mình bằng những câu chuyện đó.

Ba kỹ năng nên tập trước ngày đầu tiên

Bán cho người lạ. Người giỏi chuyên môn thường né việc bán, chờ khách tự tìm đến. Ở công ty nhỏ, không ai bán thay. Trước khi nghỉ việc, thử bán sản phẩm hay dịch vụ của mình cho mười người không quen biết: nhắn tin, gặp mặt, nghe họ từ chối. Mười lần từ chối đầu là học phí rẻ nhất mà người sáng lập phải trả, và trả nó khi vẫn còn lương thì đỡ đau hơn nhiều.

Đọc dòng tiền của chính mình. Không cần thành kế toán, nhưng cần biết mỗi tuần tiền vào bao nhiêu, ra bao nhiêu, còn đủ bao lâu. Tập bằng cách ghi chi tiêu gia đình đều đặn ba tháng trước khi bắt đầu. Ai không giữ được sổ chi tiêu nhà mình thường cũng khó giữ sổ công ty.

Tự đặt nhịp làm việc. Thử một tháng làm dự án riêng vào những khung giờ tự đặt, không ai nhắc. Nếu tháng đó trôi qua mà khung giờ nào cũng bị lấn bởi việc khác, đó là thông tin quan trọng: cần chuẩn bị cách giữ nhịp — lịch cố định, người cùng làm, hạn tự đặt có người chứng kiến — trước khi phải sống bằng nó.

Một con đường nhỏ hơn để bắt đầu

Không phải ai cũng cần nghỉ việc ngay để khởi nghiệp. Với nhiều người, cách bền hơn là bắt đầu nhỏ ngoài giờ, kiểm xem có khách trả tiền không, rồi mới tăng dần thời gian khi việc mới đã mang về một phần thu nhập đều. Cách này chậm hơn nhưng giữ được quỹ sống và cho người sáng lập thời gian học mà không bị đồng hồ tiền bạc ép.

Dù đi đường nào, có vài việc nhỏ làm sớm thì đỡ phiền về sau: chọn một cái tên mình chịu được nhiều năm, kiểm xem tên đó đã có ai dùng chưa, và giữ luôn những địa chỉ trực tuyến tương ứng. Đặt sớm một tên miền trùng tên, chẳng hạn tra ở tenmiendangcap.com, giúp không phải đổi tên khi việc đã có khách nhớ đến.

Và nên nhớ: quyết định khởi nghiệp không phải là quyết định một lần. Nó được làm lại ở mỗi mốc đánh giá, với số liệu thật. Người khởi nghiệp bền bỉ không phải người không bao giờ nghĩ đến chuyện dừng, mà là người dám nhìn số liệu ở mỗi mốc và quyết định tiếp một cách tỉnh táo.

Câu hỏi thường gặp

Nên có bao nhiêu tiền trước khi khởi nghiệp?

Không có con số chung. Cần hai khoản: quỹ sống đủ cho gia đình trong thời gian việc mới chưa mang về thu nhập đều, cộng một khoảng đệm; và tiền cho việc với con số trần rõ ràng. Hai khoản tách nhau, không dùng tiền vay lãi cao cho bất kỳ khoản nào.

Có nên nghỉ việc để khởi nghiệp toàn thời gian?

Với nhiều người, bắt đầu ngoài giờ rồi tăng dần là an toàn hơn. Nghỉ việc ngay hợp khi đã có quỹ sống đủ dài, gia đình đồng thuận, và việc mới cần toàn thời gian ngay từ đầu. Đây là quyết định riêng, nên làm khi tỉnh táo chứ không phải lúc chán việc cũ.

Khởi nghiệp một mình hay rủ người cùng làm?

Mỗi cách có cái giá riêng. Một mình thì quyết nhanh nhưng cô đơn và quá tải; cùng người khác thì chia sức nhưng phải thống nhất cách chia việc, chia tiền và cách chia tay nếu không hợp. Nếu cùng làm, nên viết ra những thoả thuận cơ bản từ đầu.

Làm sao biết mình hợp với khởi nghiệp?

Không có bài kiểm tra nào chắc chắn. Một cách thử là làm thử phần việc khó chịu nhất của việc kinh doanh — bán hàng cho người lạ, theo dõi tiền, xử lý khiếu nại — trong vài tháng ngoài giờ. Nếu vẫn muốn làm tiếp sau khi đã thấy phần đó, khả năng đi lâu cao hơn.

Thất bại thì có mất hết không?

Nếu đã tách quỹ sống và đặt trần tiền cho việc, thất bại thường mất phần tiền cho việc và thời gian, không mất nhà. Kỹ năng, quan hệ và bài học vẫn còn. Nhiều người quay lại đi làm sau khởi nghiệp với vị trí tốt hơn nhờ kinh nghiệm đã có.

Có cần viết kế hoạch kinh doanh đầy đủ trước khi bắt đầu không?

Với việc nhỏ, một trang ghi rõ bán gì, cho ai, giá bao nhiêu, cần bao nhiêu tiền, mốc đánh giá và điều kiện dừng thường hữu ích hơn một bản kế hoạch dài. Phần còn lại học dần từ khách thật.