Người đi trước giúp bạn nhiều nhất không phải bằng những lời khuyên chung mà bằng việc chỉ ra một lỗi cụ thể bạn không tự thấy, sau khi họ đã xem việc bạn làm. Vì vậy, cách hỏi hiệu quả là đưa ra một sản phẩm cụ thể (một đoạn ghi âm, một bài viết, một đoạn video bạn chạy) kèm một câu hỏi hẹp, vào lúc bạn đã tự làm hết sức với nó.
Bài này nói về người đi trước trong một việc bạn đang theo đuổi ngoài giờ: người đã chơi đàn mười năm, người đã chạy nhiều giải đường dài, người làm đồ gỗ lâu năm, người đã tự học lập trình đến khi đi làm được. Đây không phải chuyện tìm cố vấn ở công ty. Bạn sẽ có cách chọn người, cách viết câu hỏi, cách nhận góp ý và cách đáp lại để quan hệ kéo dài.
Người đi trước phù hợp là ai
Đi trước bạn vài năm, không phải vài chục năm. Người vừa qua giai đoạn bạn đang ở còn nhớ rõ mình đã vấp ở đâu, và cách họ vượt qua vẫn còn dùng được. Bậc thầy của một lĩnh vực thường đã quên cảm giác của người mới, lời khuyên của họ đúng nhưng khó áp dụng.
Đã làm, không chỉ biết nói. Người có sản phẩm thật (đã chạy hết những cự ly bạn định chạy, đã làm những món đồ bạn muốn làm) đáng tin hơn người nói hay trên mạng mà không có gì để xem.
Có thói quen chia sẻ. Một số người thích giải thích, một số không. Người hay trả lời câu hỏi trong các nhóm, hay viết lại kinh nghiệm, thường sẵn lòng hơn khi được hỏi riêng.
Không có quyền lợi trong việc bạn chọn gì. Người bán đàn, bán khoá học, bán dụng cụ có thể rất giỏi, nhưng lời khuyên của họ dễ nghiêng về sản phẩm của họ. Không phải lúc nào cũng vậy, chỉ là nên biết điều đó khi nghe.
Có thể là nhiều người, mỗi người một mảng. Không cần tìm một người biết hết. Một người chỉ bạn tư thế cầm đàn, một người khác chỉ cách tập nhịp. Hỏi nhiều người nhỏ giúp không ai phải gánh quá nhiều.
Câu hỏi tồi và câu hỏi tốt
Khác biệt lớn nhất nằm ở độ cụ thể. Câu hỏi càng hẹp, người được hỏi càng dễ trả lời trong vài phút, và càng sẵn lòng trả lời lần sau:
| Câu hỏi khó trả lời | Câu hỏi dễ trả lời | Vì sao |
|---|---|---|
| Làm sao để chơi guitar giỏi? | Đây là đoạn mình tập chuyển hợp âm G sang C, ở giây thứ 20 tiếng bị rè. Lỗi ở ngón nào? | Có sản phẩm cụ thể, có chỗ cụ thể |
| Anh có lời khuyên gì cho người mới chạy không? | Mình chạy được tám cây số, đến cây thứ sáu là đau mặt trước ống chân. Hồi trước anh có bị vậy không, anh đã đổi gì? | Hỏi kinh nghiệm thật của người đó, không phải lý thuyết |
| Học lập trình nên bắt đầu từ đâu? | Mình đã học xong phần cơ bản, đang chọn giữa làm một ứng dụng nhỏ hay học tiếp lý thuyết. Ở giai đoạn này anh đã làm gì? | Cho biết mình đang ở đâu, hỏi một lựa chọn |
| Chị xem giúp em bài viết này với | Đoạn mở đầu bài này em viết ba lần vẫn thấy chậm. Chị đọc giúp em ba câu đầu, chỉ cần nói có nên cắt không | Giới hạn phạm vi đọc và thời gian của người giúp |
Câu hỏi tốt thường cho thấy bạn đã tự cố trước khi hỏi. Điều đó tôn trọng thời gian của người đi trước, và làm câu trả lời của họ có chỗ để bám vào.
Viết tin nhắn hỏi lần đầu
Lần đầu liên hệ với người chưa quen nhiều, tin nhắn nên ngắn, đọc trong một phút. Cấu trúc năm phần:
- Bạn là ai, biết họ qua đâu. "Em là Minh, đọc các bài chia sẻ của anh trong nhóm chạy đường dài."
- Bạn đang làm gì, đã làm được bao lâu. "Em chạy được sáu tháng, đang tập cho cự ly hai mươi mốt cây số."
- Một câu hỏi cụ thể. "Em hay bị hụt sức ở cây số mười lăm. Hồi tập cự ly này anh ăn uống trước và trong khi chạy thế nào?"
- Cho phép từ chối. "Anh bận thì không sao ạ."
- Không đòi gặp, không đòi gọi. Để người kia chọn có muốn trao đổi sâu hơn hay không.
Đừng gửi cả loạt câu hỏi cùng lúc. Một câu hỏi được trả lời kỹ đáng giá hơn mười câu được trả lời qua loa, và mở đường cho câu hỏi tiếp theo.
Nếu không được trả lời sau một tuần, có thể nhắn nhắc một lần ngắn gọn. Sau đó thì thôi; im lặng cũng là câu trả lời, và không nói gì về giá trị của bạn hay câu hỏi của bạn.
Nhận góp ý mà không phòng thủ
Người đi trước chỉ lỗi thường nói thẳng, vì họ không có nhiều thời gian để rào đón. Phản xạ tự nhiên là giải thích: "À, hôm đó em mệt nên mới vậy." Giải thích không sai, nhưng nó làm người góp ý cảm thấy lời mình không được nhận, và lần sau họ sẽ nói nhẹ đi hoặc không nói nữa.
Cách nhận tốt hơn có ba bước. Một, cảm ơn và nhắc lại điều họ nói bằng lời của mình để chắc đã hiểu: "Tức là em đang đặt ngón ba quá xa phím đúng không anh?" Hai, hỏi thêm một câu làm rõ nếu cần: "Có bài tập nào để sửa chỗ này không?" Ba, thử thật trong một hai tuần trước khi kết luận lời góp ý đúng hay sai với mình.
Không phải lời góp ý nào cũng đúng với bạn. Cơ thể, hoàn cảnh, mục tiêu của bạn khác người đi trước. Nhưng hãy thử trước rồi mới loại, đừng loại trước khi thử. Nếu đã thử mà không hợp, cứ nói lại một cách bình thường: "Em thử cách anh chỉ hai tuần, thấy chân hợp hơn với cách cũ, chắc do em chạy chậm hơn." Người đi trước tử tế sẽ thấy vui vì bạn đã nghiêm túc thử.
Đáp lại để quan hệ kéo dài
Người đi trước giúp bạn không vì tiền, nên thứ giữ họ tiếp tục giúp là cảm giác lời mình có ích. Cách đơn giản nhất là báo lại kết quả: "Em làm theo cách anh chỉ, tuần này chạy hết hai mươi mốt cây số, không còn hụt sức ở cây mười lăm." Một tin nhắn như vậy làm họ vui hơn bất kỳ món quà nào.
Có thể đáp lại bằng những việc nhỏ hợp với quan hệ: giới thiệu cho họ một bài viết hay bạn tìm được, giúp họ một việc bạn làm tốt (chụp ảnh, sửa máy tính, dịch một đoạn), mời một ly cà phê khi có dịp gặp. Điều quan trọng là không biến quan hệ thành trao đổi sòng phẳng, và không để họ cảm thấy bị nợ nần.
Về lâu dài, cách đáp lại có ý nghĩa nhất là bạn trở thành người đi trước cho người khác. Khi đã qua giai đoạn mình từng vấp, hãy trả lời câu hỏi của người mới bằng sự kiên nhẫn mà người khác từng dành cho bạn. Chuỗi người đi trước như vậy là thứ giữ cho các cộng đồng tự luyện sống được nhiều năm.
Một năm hỏi người đi trước: ví dụ giả định
Chị Thu bắt đầu học vẽ màu nước ở tuổi ba mươi tư, mỗi tối bốn mươi phút sau khi con ngủ. Tháng thứ hai, chị gửi cho một người vẽ lâu năm trong nhóm sở thích ba bức tranh lá cây, hỏi đúng một câu: vì sao màu luôn bị đục. Câu trả lời ngắn: chị đang tô lại khi giấy còn ướt nửa chừng. Chị tập riêng việc chờ giấy khô trong ba tuần, rồi gửi lại hai bức mới kèm lời cảm ơn.
Tháng thứ sáu, chị hỏi một người khác về bố cục, vì người đầu tiên chủ yếu vẽ chi tiết. Tháng thứ chín, chị đề nghị trả tiền cho người đầu tiên để mỗi tháng xem năm bức tranh; người đó đồng ý với một mức phí nhỏ. Cuối năm, chị bắt đầu trả lời câu hỏi của người mới trong nhóm về chính lỗi màu đục mà chị từng mắc.
Ví dụ cho thấy vài điều: mỗi lần hỏi đều có sản phẩm và một câu hỏi hẹp; giữa hai lần hỏi là vài tuần tự luyện; chị không dựa vào một người duy nhất; và khi nhu cầu thành thường xuyên, quan hệ chuyển sang có trả công. Một năm như vậy chỉ tốn vài giờ của người đi trước, nhưng tiết kiệm cho người học nhiều tháng mò mẫm.
Những điều nên tránh khi nhờ người đi trước
Một vài thói quen làm người đi trước ngại giúp, dù bạn không có ý xấu:
- Hỏi điều đã có câu trả lời rõ ràng trong vài phút tìm kiếm hoặc trong tài liệu nhóm đã ghim.
- Hỏi xong không báo lại đã thử chưa, kết quả thế nào.
- Gửi tệp dài (cả bản thảo, cả giờ ghi âm) mà không nói muốn họ xem đoạn nào.
- Đề nghị họ "kèm" thường xuyên ngay từ lần đầu liên hệ.
- Đem lời khuyên của người này đi hỏi người khác để "xem ai đúng" rồi kể lại cho cả hai.
- Chỉ liên hệ khi cần, không bao giờ hỏi thăm hay chia sẻ điều gì khác.
Nếu sau vài lần trao đổi, cả hai thấy hợp và muốn gặp đều đặn hơn, đó là lúc nói chuyện về một nhịp cụ thể, ví dụ mỗi tháng gửi một đoạn ghi âm để nhận góp ý. Khi đó, cân nhắc trả công nếu người đó dạy chuyên nghiệp; đừng biến lòng tốt thành lớp học miễn phí kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Không quen ai đi trước trong việc mình luyện thì tìm ở đâu?
Các nhóm sở thích, câu lạc bộ, lớp học ngắn hạn là nơi dễ gặp nhất. Đến vài buổi, quan sát ai hay giúp người khác, rồi mới hỏi riêng. Người đi trước cũng có thể là người đã viết lại kinh nghiệm công khai; đọc kỹ những gì họ viết trước khi hỏi.
Có nên trả tiền cho người đi trước không?
Với vài câu hỏi lẻ thì không cần, một lời cảm ơn và báo lại kết quả là đủ. Khi bạn cần họ xem bài thường xuyên, đặc biệt nếu đó là nghề của họ, thì nên đề nghị trả công hoặc đăng ký học chính thức. Sự sòng phẳng giữ quan hệ lâu hơn.
Hai người đi trước khuyên ngược nhau thì nghe ai?
Thử lần lượt từng cách trong một thời gian đủ dài, mỗi cách một hai tuần, rồi xem cách nào hợp với cơ thể và hoàn cảnh của bạn. Lời khuyên ngược nhau thường vì hai người có xuất phát khác nhau. Không cần nói với ai rằng bạn đã chọn cách của người kia.
Người đi trước góp ý gay gắt quá thì sao?
Tách nội dung khỏi giọng. Nếu nội dung đúng và hữu ích, giữ lấy; nếu giọng làm bạn nản đến mức muốn bỏ việc đang luyện, có thể tìm người khác để hỏi. Không ai bắt buộc phải học từ một người làm mình tổn thương.
Có nên đăng câu hỏi công khai thay vì hỏi riêng?
Câu hỏi chung, không cần xem sản phẩm của bạn, nên hỏi công khai trong nhóm, vì câu trả lời giúp được nhiều người và không làm phiền riêng ai. Câu hỏi cần xem bài làm cụ thể thì hỏi riêng một người phù hợp sẽ có câu trả lời kỹ hơn.
Bao lâu thì nên hỏi người đi trước một lần?
Không có con số cố định, nhưng khoảng cách nên đủ để bạn đã thử xong lời khuyên trước. Hỏi khi chưa làm theo lần trước là dấu hiệu bạn đang tìm sự yên tâm hơn là tìm cách sửa.